Veliky Novgorod: Volkhov Nehri Kıyısındaki Orta Çağ Cumhuriyeti

Volkhov Nehri’nin geniş sularının İlmen Gölü’nden kuzeye, Ladoga Gölü’ne doğru aktığı noktada Veliky Novgorod, alternatif bir Orta Çağ uygarlığının somut ve kurumsal hafızasını yaşatmaktadır. Doğu Avrupa’daki beylikler merkezi veraset monarşileri etrafında şekillenirken, Novgorod geniş topraklara hükmeden kentsel bir cumhuriyet kurdu. 1136 ile 1478 yılları arasında Novgorod Cumhuriyeti; yurttaş meclisleri, uluslararası deniz ticareti ve halk arasında yaygın okuryazarlık temelinde Baltık Denizi’nden Ural Dağları’na kadar uzanan kuzey topraklarını yönetti.

Şehrin coğrafi konumu, siyasi bağımsızlığının en önemli dayanağıydı. Kuzey Avrupa’yı Bizans ve Hazar havzasına bağlayan su yollarının kavşağında yer alan Novgorod, Hansa Birliği’nin en doğudaki ticaret ortağı olarak zenginleşti. Volkhov Nehri kenti doğal olarak iki tamamlayıcı yakaya ayırıyordu: Batı yakasındaki idari ve dini Sofya Tarafı ile doğu yakasındaki hareketli Ticaret Tarafı. Bu mekânsal ayrım, kenti üç asrı aşkın bir süre yöneten anayasal dengenin bir yansımasıydı.

Figure 1: Volkhov Nehri’nin batı kıyısında yükselen Veliky Novgorod surları ve kızıl tuğlalı Detinets Kalesi.

Veçe ve cumhuriyetçi yönetim biçimi

Orta Çağ Novgorod’unun siyasi düzeni, çağdaşı Avrupa feodalizminden köklü bir kopuşu simgeliyordu. 1136 yılında kamu görevlerini ihmal eden Prens Vsevolod Mstislaviç’in şehirden kovulmasıyla sonuçlanan halk hareketinin ardından en üst egemenlik resmen Veçe’ye, yani yurttaşlar meclisine geçti. Ticaret Tarafı’ndaki Yaroslav Avlusu’nda toplanan kentli mülk sahipleri, büyük çanın çağrısıyla bir araya gelerek yöneticileri seçer, ticari kuralları belirler ve barış ya da ittifak kararlarını onaylardı.

Yürütme yetkisi, kentin soylu aileleri arasından seçilen posadnik adlı sivil belediye başkanı ile loncaları temsil eden askeri lider tysyatski’nin elindeydi. Kent halkı prensi öncelikle sözleşmeli bir askeri komutan ve yüksek yargıç olarak tutardı. Göreve başlamadan önce her prens, ryad adı verilen bağlayıcı bir sözleşme imzalayarak cumhuriyet topraklarında mülk edinmeyeceğine, keyfi yargıç atamayacağına ve posadnikin onayı olmadan vergi toplamayacağına söz verirdi. Prens bu kuralları ihlal ettiğinde, Veçe onu görevden alma anayasal hakkını saklı tutardı.

Figure 2: Orta Çağ Novgorod’unun Sofya Tarafı ve Hansa Birliği’nin Peterhof ticaret merkezi olan Ticaret Tarafı’nı gösteren tarihi şehir planı.

Hansa ticaret merkezi ve huş ağacı kabuğu yazmaları

Novgorod’un ekonomik zenginliği, Baltık deniz ticaret ağına entegre olmasına dayanıyordu. Alman tüccarlar kentte iki kalıcı ticaret yerleşimi kurdu: Gotlandlı denizcilerin kurduğu Gotenhof ve Aziz Petrus Kilisesi çevresinde gelişen Peterhof. Londra, Brugge ve Bergen ile birlikte Hansa Birliği’nin dört resmi denizaşırı ticaret merkezinden (kontor) biri olan Peterhof; uyuşmazlıkların çözümü, para değişimi ve depolama konusunda özel imtiyazlarla işletiliyordu. Batılı tüccarlar gümüş külçeleri, Felemenk kumaşları, ringa balığı ve tuzu, kuzey ormanlarının ürünleri olan samur ve sincap kürkleri ile Avrupa kiliseleri için balmumu karşılığında takas ediyordu.

Bu ticari katmanların altında Orta Çağ arkeolojisinin en çarpıcı buluntularından biri yatıyordu: Huş ağacı kabuğu yazmaları (beresty). İlk kez 1951 yılında arkeolog Artemiy Artsikhovsky tarafından gün ışığına çıkarılan ve kentin oksijensiz killi topraklarında korunan, 11 ile 15. yüzyıllar arasına ait binden fazla yazılı huş kabuğu bulundu. Eski Doğu Slavcası ile kemik veya metal kalemlerle kazınan bu mektuplar, borç senetleri, hesap defterleri ve çocuk ders notları; okuryazarlığın manastırlarla sınırlı olmadığını kanıtladı. Zanaatkârlar, küçük tüccarlar ve bağımsız kadınlar borçlar, hayvan satışları ve aile meseleleri hakkında düzenli olarak yazışıyordu.

Figure 3: İlyina Caddesi’ndeki Başkalaşım Kilisesi; 1378 yılında Bizanslı usta Theophanes the Greek tarafından yapılan iç duvar freskleriyle ünlüdür.

Anıtsal taş mimari ve Bizans sanatı

Novgorod’un mimari dokusu, zenginliğini ve kentsel bağımsızlığını yansıtıyordu. Batı kıyısında kızıl tuğladan kulelerle çevrili Detinets, yani Kremlin yükselir. Bu surların içinde, 1045-1050 yılları arasında Novgorod Prensi Vladimir tarafından inşa ettirilen Azize Sofya Katedrali yer alır. Beyaz kireç taşı duvarları, anıtsal kubbesi ve Magdeburg’dan getirilen kabartmalı bronz kapılarıyla Azize Sofya Katedrali kentin manevi merkezi, arşivi ve hazinesi işlevini görüyordu.

14. yüzyılda ticaretin gelişmesiyle tüccar birlikleri (skladchiny) mahalle kiliselerinin yapımını finanse etti. Ticaret Tarafı’nda 1374 yılında tamamlanan İlyina Caddesi’ndeki Başkalaşım Kilisesi, dik çatıları ve tuğla bezemeleriyle yerel mimarlık ekolünün en yetkin örneği sayılır. 1378 yılında Bizanslı usta Theophanes the Greek kilisenin kubbe ve duvarlarını peygamber ve münzevi tasvirleriyle donattı; dinamik fırça darbeleriyle yarattığı tek renkli freskler kuşaklar boyunca ikon sanatçılarına ilham verdi.

Figure 4: Şehrin güneyindeki nehir girişini korumak üzere 11. yüzyılda kurulan Yuriev Manastırı’nın beyaz taş kiliseleri.

Tarihi mimari dokunun korunması

Novgorod Cumhuriyeti’nin siyasi özerkliği 1478 yılında Büyük Prens III. İvan’ın kenti Moskova Knezliği’ne katması ve kentsel bağımsızlığın simgesi olan Veçe çanını kaldırtmasıyla sona erdi. Bununla birlikte yönetim merkezi başka yere taşınsa da, tarihi yapılar sonraki yüzyıllarda diğer şehirleri dönüştüren ağır sanayileşmeden uzak kalarak dikkat çekici biçimde korundu.

1992 yılında UNESCO, Orta Çağ kiliseleri, Yuriev Manastırı gibi yapılar ve kentin bozulmamış arkeolojik katmanlarını Dünya Mirası Listesi’ne dâhil etti. 1999 yılında kentin tarihi unvanı olan Veliky („Büyük“) resmi olarak geri verildi. Bugün Veliky Novgorod, Volkhov Nehri kıyısında Orta Çağ cumhuriyetçiliğinin, Hansa ticaret ağlarının ve erken dönem halk okuryazarlığının yaşayan bir açık hava arşivi olarak varlığını sürdürmektedir.