İzmir'in 40 Aylık İtilaf İşgali Antik Bir Akdeniz Dünyasını Nasıl Yok Etti

15 Mayıs 1919 sabahı İzmir Körfezi İtilaf donanmasının zırhlılarıyla doluydu. İngiliz, Fransız, İtalyan ve Amerikan savaş gemileri körfezde demir atmış beklerken, Yunan nakliye gemileri kentin taş döşeli kordon boyuna yanaştı. Binlerce Rum sivil rıhtıma akın ederek mavi-beyaz bayraklar sallıyor, karaya çıkan 1. Yunan Tümeni askerlerinin ayakları dibine çiçekler atıyordu. Limanın diğer ucunda ise Osmanlı subayları ve Türk ahali bu manzarayı Konak Hükümet Konağı pencerelerinden sessizlik içinde izliyordu. Çıkarmadan yalnızca birkaç saat sonra Osmanlı kışlası civarında patlayan silahlar, rıhtımda onlarca insanın hayatını kaybettiği kaotik bir çatışmayı tetikledi ve yabancı bir askeri müdahalenin çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğu’nu barışçıl yollarla bölebileceği varsayımını yerle bir etti.

Yüzyıllar boyunca İzmir, Rumlar, Türkler, Ermeniler, Yahudiler ve Avrupalı Levantenlerden oluşan zengin bir mozaiğe ev sahipliği yaparak Ege’nin en önemli ticaret limanı olmuştu. Kozmopolit yapısı, Avrupa tarzı kahvehaneleri ve gayrimüslim ağırlıklı ticaret mahalleleri nedeniyle Anadolu içlerindeki Türkler tarafından yaygın biçimde «Gâvur İzmir» olarak anılıyordu. Askeri çıkarma kararı, Paris Barış Konferansı sırasında İngiltere Başbakanı David Lloyd George, Fransa Başbakanı Georges Clemenceau ve ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından onaylanmıştı. İtalyanların Güney Anadolu’daki toprak iddialarından tedirgin olan İtilaf liderleri, Hristiyan nüfusu koruma ve mütareke şartlarını denetleme gerekçesiyle bir Yunan askeri bölgesinin kurulmasına onay verdi.

Map presented by Eleftherios Venizelos claiming western Anatolia at the 1919 Paris Peace Conference Şekil 1: Yunanistan Başbakanı Elefterios Venizelos’un 1919 Paris Barış Konferansı’nda Batı Anadolu’yu ilhak etmek amacıyla sunduğu harita.

Bu diplomatik hamlenin arkasındaki asıl mimar Yunanistan Başbakanı Elefterios Venizelos’tu. Paris’te Ege’nin her iki kıyısını içine alan bir «Büyük Yunanistan» haritası sunan Venizelos, asırlık Megali İdea düşünü canlandırmayı hedefliyordu. 1920 Sevr Antlaşması uyarınca Yunanistan’a İzmir ve çevresinde beş yıllık bir idari denetim hakkı tanındı; bu sürenin sonunda bölgenin geleceğini yerel bir plebisit belirleyecekti. Ancak antlaşma kağıt üzerinde kaldı. Anadolu’nun sarp coğrafyasında Mustafa Kemal Türk ana yurdunun parçalanmasını reddetti ve Ankara merkezli bağımsız bir milli hükümet kurma çalışmalarını başlattı.

Greek landing forces marching along the quayside of Smyrna on 15 May 1919 Şekil 2: Yunan birlikleri 15 Mayıs 1919’da İtilaf donanması gözetiminde İzmir rıhtımına çıkarken.

Yeni bölgeyi yönetmek üzere Atina yönetimi, tarafsızlığı ve hukuki disipliniyle tanınan Giritli hukukçu Aristidis Stergiadis’i Yüksek Komiser olarak atadı. Stergiadis, yerel Rum şovenizmini dizginlemeye çalışarak Müslüman halkın haklarını korumaya dönük sıkıyönetim tedbirleri aldı, yağmaya karışan Yunan askerlerini cezalandırdı ve Hristiyanlar ile Müslümanlara ortak eğitim verecek İyonya Üniversitesi’nin temellerini attı. Ne var ki bu tavır iki tarafı da memnun etmedi: Yunan ordu komutanları onu milli ideallere mesafeli bulurken, Türk ahali idaresini süngü zoruyla kurulan gayrimeşru bir işgal yönetimi olarak gördü.

Greek soldiers stationed in Smyrna in 1920 Şekil 3: Yüksek Komiser Aristidis Stergiadis idaresi altında 1920 yılında İzmir’deki Yunan askeri garnizonları.

İzmir çevresinde kurulan savunma hattı kısa sürede sürdürülemez hale geldi. Türk milisleri ve Kemalist kuvvetler işgal hattını sürekli yıpratarak Yunan komutanları iç bölgelere doğru cezalandırma seferlerine zorladı. 1920 sonlarında Atina’da yaşanan siyasi kriz Venizelos’u iktidardan düşürüp Kral I. Konstantin’i tahta döndürünce, İtilaf Devletleri diplomatik ve lojistik desteklerini sessizce geri çekti. Yalnız kalan Yunan genelkurmayı, 1921’de Ankara’yı ele geçirip milli orduyu yok etmek amacıyla kapsamlı bir saldırı başlattı. Yüzlerce kilometre içeriye, çorak İç Anadolu yaylasına uzanan sefer ikmal hatlarını tüketme noktasına getirdi ve ordu Sakarya Meydan Muharebesi’nde durduruldu.

Greek soldiers retreat, 1922 Şekil 4: 1922 yaz sonlarında kentin geri alınmasından önce Batı Anadolu boyunca ricat eden Yunan askerleri.

Ağustos 1922’de Mustafa Kemal Büyük Taarruz’u başlattı, Afyonkarahisar cephesini yardı ve Yunan geri çekilişini tam bir bozguna dönüştürdü. Yunan tümenleri ardında harap köyler bırakarak düzensiz biçimde Ege kıyılarına kaçtı. 9 Eylül 1922’de Türk süvarileri İzmir’e girdi ve kırk aylık Yunan askeri varlığı kesin olarak sona erdi. Dört gün sonra Ermeni mahallesinde başlayan yangın kısa sürede sahil şeridine yayıldı; kentin Avrupalı, Rum ve Ermeni mahalleleri kül olurken rıhtıma yüz binlerce dehşet içindeki sivil yığıldı.

İşgalin trajik çöküşü, Sevr’i tarihe gömen 1923 Lozan Barış Antlaşması’na zemin hazırladı. Barış antlaşmasına eklenen zorunlu nüfus mübadelesi protokolüyle Anadolu’dan yaklaşık 1,2 milyon Ortodoks Hristiyan, Yunanistan’dan ise 400 bin Müslüman yurtlarından edildi. İzmir, bin yıllık kadim kozmopolit mirasını geride bırakarak Türkiye’nin modern cumhuriyet limanı olarak yeniden inşa edildi. Kordonda çiçeklerle başlayan kırk aylık serüven, Ege’nin üç bin yıllık ortak Akdeniz medeniyet dokusunun kalıcı biçimde dağılmasıyla kapandı.