· Geographic Paradoxes · 5 min leestijd ·
Hoe de 40 maanden durende geallieerde bezetting van Smyrna een antieke mediterrane wereld uitwiste
In mei 1919 escorteerden geallieerden Griekse troepen naar Smyrna. Veertig maanden later loste een eeuwenoude beschaving op in vuur, as en zee.
Op de ochtend van 15 mei 1919 lag de Golf van Smyrna vol geallieerde slagschepen. Britse, Franse, Italiaanse en Amerikaanse oorlogsschepen lagen rustig voor anker terwijl Griekse transportschepen afmeerden langs de Cordon, de geplaveide boulevard aan de waterkant van de stad. Duizenden Griekse inwoners stroomden samen langs de kademuur, zwaaiden met blauw-witte vlaggen en wierpen bloemen voor de laarzen van de ontschepende soldaten van de 1e Griekse Divisie. Aan de overkant van de haven keken Ottomaanse officieren en Turkse burgers in stilte toe vanuit het Konak-gouvernementspaleis. Binnen enkele uren na de landing leidden geweerschoten bij de Ottomaanse kazernes tot een chaotisch vuurgevecht dat tientallen doden op de kade achterliet, waarmee de aanname dat een buitenlandse militaire interventie het wankelende Ottomaanse Rijk vreedzaam kon opdelen, direct werd ontkracht.
Eeuwenlang was Smyrna het belangrijkste handelsknooppunt van de Egeïsche Zee geweest, de thuishaven van een gelaagd mozaïek van Grieken, Turken, Armeniërs, Joden en Europese Levantijnen. De stad stond onder Anatolische Turken in het binnenland algemeen bekend als ‘Gavur Izmir’ (Ongelovig Izmir) vanwege haar open karakter, Europese koffiehuizen en overwegend christelijke handelswijken. De landing was tijdens de Vredesconferentie van Parijs goedgekeurd door de Britse premier David Lloyd George, de Franse premier Georges Clemenceau en de Amerikaanse president Woodrow Wilson. Bezorgd over Italiaanse gebiedsaanspraken in Zuid-Anatolië gaven de geallieerde leiders groen licht voor een Griekse militaire zone om christelijke gemeenschappen te beschermen en de voorwaarden van de wapenstilstand te handhaven.
Figuur 1: De gebiedsaanspraken die de Griekse premier Eleftherios Venizelos in 1919 op de Vredesconferentie van Parijs presenteerde om West-Anatolië te annexeren.
De diplomatieke architect achter deze inzet was de Griekse premier Eleftherios Venizelos. In Parijs toonde Venizelos kaarten die een ‘Groot-Griekenland’ over beide oevers van de Egeïsche Zee projecteerden, waarmee hij het nationalistische ideaal van de Megali Idea nieuw leven inblies. Volgens het daaropvolgende Verdrag van Sèvres uit 1920 verkreeg Griekenland voor vijf jaar het bestuur over Smyrna en het omliggende achterland, waarna een lokaal referendum over definitieve aansluiting zou beslissen. Dat verdrag bleef echter grotendeels dode letter. In het ruige binnenland van Anatolië wees Mustafa Kemal de opdeling van het Turkse kernland af en begon hij een rivaliserende nationalistische regering in Ankara op te bouwen.
Figuur 2: Griekse troepen gaan op 15 mei 1919 aan land op de kade van Smyrna onder geallieerd marine-escorte.
Om de nieuwe zone te besturen, stuurde Athene Aristeidis Stergiadis als Hoge Commissaris. Stergiadis was een Kretenzische jurist die bekendstond om zijn strikte onpartijdigheid. In plaats van mee te gaan in het lokale Griekse triomfalisme, voerde hij strenge regels in om de burgerrechten van moslims te beschermen, vervolgde hij plunderende Griekse soldaten en stichtte hij de Ionische Universiteit om christenen en moslims gezamenlijk op te leiden. Stergiadis vervreemdde zich van beide kampen: Griekse legerleiders zagen in hem een hinderpaal voor hun nationale ambities, terwijl de Turkse inwoners zijn bestuur beschouwden als een onwettige bezettingsmacht die steunde op bajonetten.
Figuur 3: Griekse garnizoenen in Smyrna in 1920 onder het bewind van Hoge Commissaris Aristeidis Stergiadis.
De beschermingszone rond Smyrna bleek al snel onhoudbaar. Turkse vrijschutters en Kemalistische eenheden bestookten de stellingen voortdurend, waardoor Griekse commandanten werden meegezogen in strafexpedities dieper het binnenland in. Toen politieke verschuivingen in Athene eind 1920 Venizelos verjoegen en koning Constantijn I herstelden, trokken de geallieerden hun diplomatieke en logistieke steun geleidelijk in. Ondanks het wegvallen van deze steun zette de Griekse legerleiding in 1921 een groot offensief in om Ankara in te nemen en het nationalistische leger te vernietigen. De opmars drong honderden kilometers door in het dorre centrale plateau, rekte de aanvoerlijnen tot het breekpunt en liep uiteindelijk vast tijdens de Slag om de Sakarya.
Figuur 4: Terugtocht van Griekse soldaten door West-Anatolië in de nazomer van 1922 voorafgaand aan de inname van de stad.
In augustus 1922 zette Kemal het Grote Offensief in, brak door de Griekse linies bij Afyonkarahisar en veranderde de aftocht in een paniekerige vlucht. Griekse divisies trokken zich wanordelijk terug naar de Egeïsche kust, verwoeste dorpen en duizenden vluchtelingen achterlatend. Op 9 september 1922 trok de Turkse cavalerie Smyrna binnen, waarmee een abrupt einde kwam aan veertig maanden Grieks bestuur. Vier dagen later brak er brand uit in de Armeense wijk die oversloeg naar de waterkant en de Europese, Griekse en Armeense wijken in de as legde, terwijl honderdduizenden wanhopige vluchtelingen opeengepakt op de kades stonden.
De tragische ontknoping van de bezetting leidde in 1923 tot het Verdrag van Lausanne, dat het Verdrag van Sèvres definitief verving. Aan het vredesverdrag was een verplicht protocol voor bevolkingsuitwisseling gekoppeld, waardoor circa 1,2 miljoen orthodoxe christenen uit Anatolië en 400.000 moslims uit Griekenland werden verdreven. Smyrna herrees als de moderne Turkse havenstad İzmir, waarbij haar eeuwenoude Griekse en Levantijnse gemeenschappen voorgoed verdwenen. De veertig maanden die begonnen met bloemen op de Cordon eindigden met de ontmanteling van een verbonden Egeïsche wereld die bijna drieduizend jaar stand had gehouden.
