Ergiri Kalesi: Güney Arnavutluk'un Taştan Muhafızı

Güney Arnavutluk’taki Drino Nehri havzasının üç yüz metre üzerinde yükselen Ergiri kireçtaşı kalesi, Balkan Yarımadası’nın en geniş savunma tahkimatlarından biridir. Mali i Gjerë dağlarının sarp yamaçlarına demirlemiş taştan bir kadırgaya benzetilen kale, asırlar boyunca İyon Denizi’ni Epir’in iç vadilerine bağlayan hayati ticaret koridorunu denetim altında tutmuştur. Heybetli taş duvarları; Orta Çağ Bizans kökenlerinden kapsamlı Osmanlı genişlemesine ve 20. yüzyılın siyasi baskı dönemlerine kadar sekiz asrı aşan askeri mimari dönüşümün izlerini taşır.

Arkeolojik araştırmalar, 12. yüzyılda Epir Despotluğu idaresi altında bu kayalık sırtta müstahkem bir yerleşimin varlığını ve Bizans vakayinamelerinde buranın Argyrokastro (Gümüş Kale) olarak anıldığını doğrulamaktadır. Osmanlı orduları 15. yüzyılın başlarında güney Balkanlar’da hakimiyet kurduğunda, kale 1419 yılında yapılan müzakereler sonucunda teslim olmuş ve Ergiri adıyla anılan sancak merkezine dönüştürülmüştür.

Şekil 1: 19. yüzyılda Tepedelenli Ali Paşa tarafından inşa ettirilen saat kulesi ve üst tören meydanı.

Tepedelenli Ali Paşa’nın Büyük İmarı

Kalenin bugünkü heybetli silüeti, 1787 ile 1822 yılları arasında Yanya Paşalığı’nı geniş bir özerklikle yöneten kudretli Osmanlı valisi Tepedelenli Ali Paşa’nın eseridir. Güney Arnavutluk ve Kuzey Yunanistan üzerindeki nüfuzunu sağlamlaştırmak için Ergiri’nin stratejik kıymetini kavrayan Ali Paşa, 1811 yılında devasa bir yeniden inşa seferberliği başlattı. On sekiz aylık aralıksız bir çalışma sürecinde binlerce taş ustası sarp tepeyi çağın gereklerine uygun modern bir topçu kalesine dönüştürdü.

Ali Paşa, kale surlarını yüksek platonun neredeyse tamamını kuşatacak biçimde genişletti; garnizon birliklerini ve ağır sahra toplarını barındıracak tonozlu kazamatlar inşa ettirdi. Kalenin uzun süreli kuşatmalara karşı bilinen su sıkıntısını gidermek amacıyla mimarları, Sopot Dağı’ndan derin uçurumlar üzerinden kaynak suyu getiren on kilometre uzunluğunda kesme taştan bir su kemeri kurdular. Kuzey burcuna diktirdiği saat kulesi ise günümüzde de tüm vadinin ana silüetini oluşturmaktadır.

Şekil 2: Ağır top atışlarına dayanması için kireçtaşı ana kayaya oyulmuş devasa tonozlu taş kazamatlar.

Yeraltı Zindanları ve Siyasi Karanlık

Gökyüzüne açık seyir mazgallarının altında kale, geniş bir yeraltı tonozları labirentini gizler. Kral I. Zog döneminde, 1930’ların başında alt kazamatlar yüksek güvenlikli bir devlet cezaevine dönüştürüldü. İkinci Dünya Savaşı yıllarında İtalyan ve Alman işgal kuvvetleri bu rutubetli taş hücreleri yerel partizanları ve direnişçileri hapsetmek için kullandı.

Kalenin en acı safhası, 1944 sonrasında bizzat Ergiri doğumlu olan Enver Hoca’nın komünist rejiminde yaşandı. Diktatörlük, kalenin zemin altı odalarını siyasi muhalifler ve aydınlar için korkulan bir tecrit merkezine dönüştürdü. Gizli polis teşkilatı Sigurimi gözetiminde tutulan mahkumlar, dağ kayalarına oyulmuş hücrelerde ağır tecrit şartlarına maruz kaldı. Zindan 1968 yılına kadar faaliyetini sürdürdü; bu tarihten sonra uluslararası gelişmeler ve iç politika değişiklikleri yapının bir müze kompleksine dönüştürülmesini sağladı.

Şekil 3: İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş döneminde ele geçirilen topların sergilendiği yeraltı silah galerisi.

Soğuk Savaş Hatırası ve Çağdaş Miras

Geçmişte top güllelerinin yankılandığı tonozlu dehlizler bugün Ulusal Silah Müzesi’ne ev sahipliği yapmaktadır. Uzun yeraltı galerisinde Arnavutluk topraklarındaki muharebelerden toplanan zengin bir Alman, İtalyan ve müttefik askeri teçhizatı sergilenir. Kalenin surları üzerinde dikkat çeken en çarpıcı sergi nesnesi ise Soğuk Savaş geriliminin zirveye ulaştığı Aralık 1957’de Tiran yakınlarında Arnavut avcı uçakları tarafından zorla indirilen Amerikan Hava Kuvvetleri’ne ait Lockheed T-33 Shooting Star jet eğitim uçağıdır.

2005 yılında UNESCO, Ergiri’yi geleneksel toprak sahipleri tarafından inşa edilmiş, özgünlüğünü koruyan nadir bir Osmanlı kenti örneği olarak Dünya Mirası Listesi’ne kaydetti. Tarihi kentin beyaz taş çatılı evlerinin üzerinde yükselen kale, Balkanlar’ın çalkantılı geçmişinde stratejik direncin ve askeri mimarinin abidevi bir simgesi olarak varlığını sürdürmektedir.