Papa Osmanlı Sınırındaki Uçurum Kalesi Nutjak'ı Neden Finanse Etti

Dalmaçya ardülkesindeki Cetina Nehri’nin zümrüt yeşili kıvrımlarının üzerinde, kireçtaşı kayalıklar gölgelerle dolu derin bir kanyona dikine iner. Trilj geçidinin üç kilometre güneyinde, bu uçurumun tam kenarında Nutjak Kalesi’nin güneşten ağarmış taş surları yükselir. On beşinci yüzyılın sonlarında bu ıssız taş karakol, tüm Hristiyan dünyasında Güney Avrupa’nın en kritik stratejik kilit noktalarından biri sayılıyordu. Balkan vadilerini aşarak batıya doğru ilerleyen Osmanlı süvarilerinin yarattığı varoluşsal tehdit o denli büyüktü ki, 1492 yılında Papa VIII. Innocentius, Roma’daki ölüm döşeğindeyken kalenin garnizonunu ve tahkimatını doğrudan finanse etmek gibi olağanüstü bir karar aldı.

Poljica Cumhuriyeti’nin Muhafızı

Nutjak Kalesi, 1490 civarında Poljica Cumhuriyeti’nin karizmatik askeri lideri Dük Žarko Dražojević tarafından inşa ettirildi. Poljica fevkalade bir siyasi yapıydı: Mosor Dağları ile Adriyatik Denizi arasında kurulmuş, kendine özgü eşitlikçi ortaçağ kanunlarıyla yönetilen özerk bir köylü ve soylu cumhuriyetiydi. Sultan II. Bayezid’in orduları Bosna içlerine doğru durmaksızın ilerlerken Dražojević, Cetina Nehri’nin Dalmaçya kıyılarını ve Venedik Cumhuriyeti’ni koruyan son doğal su engeli olduğunu fark etti.

Bu nehir sınırını sağlama almak için Dražojević, Cetina’nın Sinjsko Polje platosunu terk edip Omiš’e doğru sarp ve geçit vermez bir kanyon oyduğu noktadaki yalçın bir burun üzerine Nutjak’ı dikti. Arkeolojik kazılar, ortaçağ ustalarının kaleyi tarih öncesi bir İllirya tepe hisarının kalıntıları üzerine kurduğunu ve arazinin dik eğiminden yararlanarak önden yapılacak doğrudan taarruzları imkansız hale getirdiğini göstermektedir. Dražojević, düzenli Venedik deniz ve piyade takviyesi sağlamak amacıyla kaleyi 1499 ile 1504 yılları arasında birkaç kez Venedik’e satmayı teklif etse de, 1508’de savaşta hayatını kaybedene kadar şahsi komutasını sürdürdü.

Figure 1: Nutjak Kalesi’nin heybetli dairesel taş kulesi, Cetina Nehri kanyonunun üzerindeki yalçın kireçtaşı kayalığa tutunmaktadır.

Sarp Kayalıklarda Savunma Mimarisi

Kalenin silüetine, kalın kireç harcıyla birleştirilmiş kabaca yontulmuş kireçtaşı bloklardan örülen heybetli dairesel bir kule hakimdir. Birkaç kat yüksekliğindeki bu burç, ilk dönem barutlu topların bombardımanına dayanacak şekilde moloz taş ve harç dolgulu masif bir iç çekirdeğe sahipti. Batı tarafındaki ana giriş, yedi metre uzunluğunda ve dört metre yüksekliğinde müstahkem bir duvarla korunuyor, saldırganları savunması kolay dar bir koridora yönlendiriyordu.

Dış surların içinde yer alan düzensiz avlu; kışlaları, cephaneliği ve yirmi ila otuz askerden oluşan bir garnizonun barınma alanlarını içeriyordu. Uçurumun kenarındaki sarp patikalardan ikmal sağlamak ölümcül derecede tehlikeli olduğundan, kale ustaları yağmur sularını toplamak amacıyla doğrudan ana kayaya sarnıçlar oymuştu.

Figure 2: Nutjak Kalesi harabeleri, Cetina Nehri’nin Sinjsko Polje platosundan ayrıldığı stratejik boğazı denetliyordu.

Nehrin Ortasından Geçen Sınır Hattı

Sağlam savunma yapısına rağmen Nutjak, 1513 civarında Osmanlı güçleri tarafından fethedildi. İmotski kadısının adli yetkisi altında Klis Sancağı’na bağlanan hisara bir Osmanlı kale muhafızı (dizdar) atandı. Yaklaşık iki yüzyıl boyunca Nutjak, Osmanlı ordusunun Cetina geçitlerini kıyıdan gelen Venedik akınlarına karşı koruyan bir sınır karakolu olarak hizmet verdi.

Jeopolitik denge Mora Savaşı sırasında kökten değişti. Mart 1685’te Poljica yerel milisleri kaleye hücum ederek Osmanlı garnizonunu çıkardı. Çatışmalar 1699 Karlofça Antlaşması ile sona erdi ve uluslararası sınır doğrudan nehir yatağının ortasından geçirildi: Batı kıyısındaki Nutjak Kalesi Venedik’e bırakılırken, karşı kıyı ve komşu Čačvina Kalesi Osmanlı idaresinde kaldı. On yıllar boyunca iki hasım imparatorluğun nöbetçileri, aralarından yalnızca Cetina’nın azgın suları akarken dar kanyonun iki yakasından birbirlerini gözledi.

Bir Sınır Anıtının Yıkılışı ve Korunması

Venedik birlikleri 1717’de iç kesimdeki İmotski kalesini ele geçirip Osmanlı sınırını Balkanların derinliklerine itince, Nutjak’ın sınır savunmasındaki önemi bir anda kayboldu. Venedik yönetimi yakındaki Gardun tepesinde daha küçük bir gözetleme noktası inşa ederek Nutjak’ı zamanın yıpratıcı etkisine terk etti. On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ahşap döşemeler çökmüş, yabani incir ağaçları ve dikenler taş surları sarmıştı.

Bugün Nutjak Kalesi, Hırvatistan Cumhuriyeti’nin tescilli taşınmaz kültür varlığı olarak korunmaktadır. Kireçtaşı uçurumun tepesindeki dairesel kule; Dalmaçya’nın çetin sınır tarihinin, bağımsız köylü cumhuriyetinin direncinin ve vaktiyle onun taşlarını uçuruma diken papalık kaygılarının sessiz bir tanığı olarak dimdik durmaktadır.