Zakarpatya 1945: Moskova Doğu Çekoslovakya'yı Nasıl İlhak Etti

Ekim 1944’te Kızıl Ordu’nun 4. Ukrayna Cephesi birlikleri Karpatlar’ın dağ geçitlerini aşarak Macar kraliyet kuvvetlerini Karpat Rutenyası topraklarından çıkardı. Londra’da Cumhurbaşkanı Edvard Beneš liderliğindeki sürgündeki Çekoslovak hükümeti, Sovyet ordusunun ilerleyişini bir kurtuluş olarak görüyordu. Çekoslovak diplomatlar bu aşamaya, Moskova’nın kurtarılan Çekoslovak topraklarının askeri harekâtlar batıya kayar kaymaz sivil Çekoslovak idaresine devredileceğini garanti eden resmi anlaşmayı imzaladığı 8 Mayıs 1944’ten beri hazırlanıyordu.

Fakat sahada bu anlaşma yalnızca birkaç hafta geçerliliğini koruyabildi. Karpat Rutenyası, 1919 ile 1938 yılları arasında Birinci Çekoslovak Cumhuriyeti’nin en doğudaki vilayetini oluşturmuş ve Rutenler, Macarlar, Rumenler ile kalabalık bir Yahudi nüfusunun da dahil olduğu yaklaşık yarım milyon insana ev sahipliği yapmıştı. Macaristan, Çekoslovakya’nın parçalanması sürecinde Mart 1939’da bölgeyi işgal ettiğinde, Londra ve Batılı Müttefikler meşru egemenliğin Prag’a ait olduğunu savunmuştu. Ancak Çekoslovak hükümet bakanı František Němec, sivil yönetimi yeniden kurmak üzere Ekim 1944 sonunda Hust kasabasına vardığında, heyetini Sovyet güvenlik birimlerince tecrit edilmiş halde buldu.

Şekil 1: Karpat Rutenyası’nın Çekoslovakya’dan Sovyet Ukraynası’na jeopolitik devri, Karpat Dağları boyunca uzanan stratejik sınırı kökten değiştirdi.

Hust heyetinin tecridi

Çekoslovak heyeti, Çekoslovak kolordusu için asker toplamak ve sivil belediye konseylerini faaliyete geçirmek amacıyla 27 Ekim 1944’te Hust’ta karargâh kurdu. Bunun yerine Kızıl Ordu komutanları ve NKVD subayları heyetin hareket serbestisini adım adım kısıtladı. Sovyet subayları matbaaları ele geçirdi, Londra ile olan telefon hatlarını kesti ve Çekoslovak askeri seferberliğini ilan eden resmi duyuruları toplattı.

Němec, Londra’daki kabine üyeleriyle irtibat kurabilmek için gizli bir radyo vericisine bağımlı kaldı. Çekoslovak temsilcileri binalarında mahsur tutulurken, Sovyet askeri idaresinin yönlendirdiği yerel komünist militanlar kırsal köylerde teşkilatlanmaya başladı. İşgal makamları Prag’a sadık yerel idarecileri görevden uzaklaştırdı, siyasi muhalifleri savaş dönemi işbirlikçisi ilan etti ve Doğu Slav halkının Sovyet Ukraynası’na ait olduğu tezini yaydı. Němec’in varışından sonraki üç hafta içinde Çekoslovak heyetinin yetkisi yalnızca kâğıt üzerinde kaldı.

Şekil 2: Zakarpatska Ukraina gazetesinin 1944 sonundaki ön sayfası, Prag’dan ayrılma ve Ukrayna SSC ile birleşme bildirisini yayımladı.

Mukaçevo meclisi ve kurgulanmış karar

26 Kasım 1944’te delegeler, Transkarpat Ukraynası Halk Komiteleri Birinci Kongresi için Mukaçevo kentinde toplandı. Sovyet birliklerinin gözetiminde ve yerel Komünist Parti kadrolarının idaresinde toplanan kongre, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlanmayı talep eden oybirliğiyle bir karar aldı. Meclis, bölgenin Prag ile olan bağını kopardığını ilan etti ve tüm Çekoslovak görevlilerin derhal çekilmesini istedi.

Moskova’nın Mukaçevo kararına açık desteği karşısında Beneš, askeri bir direncin imkânsız olduğunu anladı. Çekoslovak heyeti 1 Şubat 1945’te Hust’tan ayrılarak sivil yönetimi bütünüyle Sovyet yanlısı Halk Konseyi’ne bıraktı. Prag’da Çekoslovakya Komünist Partisi liderleri, kamuoyunun Ukrayna ile birleşmeyi arzuladığı gerekçesiyle hükümeti Moskova’nın taleplerini kabul etmeye zorladı.

1945 Moskova antlaşması ve uzun vadeli sonuçlar

Diplomatik süreç 29 Haziran 1945’te, Çekoslovakya Başbakanı Zdeněk Fierlinger ile Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov’un Moskova’da resmi devir antlaşmasını imzalamasıyla sonuçlandı. Çekoslovakya, 12.777 kilometrekarelik araziyi ve yaklaşık 450.000 kişilik nüfusu SSCB’ye devretti. Karşılığında antlaşma, yerel halka Sovyet veya Çekoslovak vatandaşlığı arasında seçim yapma hakkı tanıdı; bu durum 120.000’den fazla kişinin batıya, Çekoslovak topraklarına göç etmesine yol açtı.

Devir işlemi 30 Ocak 1946’da hukuki geçerlilik kazanarak Sovyetler Birliği bünyesinde Zakarpatya Oblastı’nı kurdu. Karpatlar’ın güney yamaçlarına yerleşen Sovyetler Birliği; Macaristan, Romanya ve Çekoslovakya’ya doğrudan uzanan demiryolu kavşaklarını ele geçirdi ve Soğuk Savaş boyunca Tuna havzasında askeri güç projeksiyonu sağladı. Çekoslovakya açısından bu kayıp, iki savaş arası sınırlarının kalıcı olarak ilk kez parçalanması anlamına geliyor ve Moskova’nın savaş ittifaklarını jeopolitik yayılma araçlarına nasıl dönüştürdüğünü belgeliyordu.