Transkarpatië 1945: Hoe Moskou oostelijk Tsjecho-Slowakije inlijfde

In oktober 1944 staken eenheden van het Sovjet 4e Oekraïense Front de bergpassen van de Karpaten over en verdreven zij de Hongaarse strijdkrachten uit het gebied van Karpatisch Roethenië. In Londen beschouwde de Tsjecho-Slowaakse regering in ballingschap onder leiding van president Edvard Beneš deze opmars als een bevrijding. Tsjecho-Slowaakse diplomaten bereidden zich al sinds 8 mei 1944 op dit moment voor, toen Moskou een formeel verdrag ondertekende waarin werd gegarandeerd dat bevrijde Tsjecho-Slowaakse gebieden weer onder burgerlijk Tsjecho-Slowaaks bestuur zouden komen zodra de gevechten naar het westen trokken.

Dat verdrag hield ter plaatse echter slechts enkele weken stand. Karpatisch Roethenië vormde tussen 1919 en 1938 de meest oostelijke provincie van de Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek en telde circa een half miljoen inwoners, onder wie Roethenen, Hongaren, Roemenen en een omvangrijke Joodse gemeenschap. Toen Hongarije het gebied in maart 1939 bezette tijdens de ontmanteling van Tsjecho-Slowakije, bleven Londen en de westerse geallieerden volhouden dat Praag het wettige gezag behield. Toen minister František Němec eind oktober 1944 in de provinciestad Choest aankwam om het openbaar bestuur te herstellen, trof hij zijn missie echter omsingeld door Sovjetveiligheidsdiensten aan.

Figuur 1: De geopolitieke overdracht van Karpatisch Roethenië van Tsjecho-Slowakije naar Sovjet-Oekraïne verlegde de strategische grens langs de boog van de Karpaten.

De isolatie van de missie in Choest

De Tsjecho-Slowaakse delegatie vestigde op 27 oktober 1944 haar hoofdkwartier in Choest, met als doel rekruten te werven voor het legerkorps en burgerlijke gemeenteraden in te richten. In plaats daarvan perkten officieren van het Rode Leger en de NKVD hun bewegingsvrijheid systematisch in. Sovjetofficieren namen drukkerijen over, sneden telefoonlijnen naar Londen door en namen aanplakbiljetten in beslag die de Tsjecho-Slowaakse militaire dienstplicht aankondigden.

Němec zag zich genoodzaakt een clandestiene radiozender te gebruiken om contact te onderhouden met zijn ministers in Londen. Terwijl de delegatie opgesloten bleef in haar kantoor, mobiliseerden lokale communistische kaders onder leiding van het Sovjetcommando de dorpen. De bezettingsautoriteiten sloten loyale Tsjecho-Slowaakse ambtenaren uit, bestempelden politieke tegenstanders als oorlogscollaborateurs en verspreidden de leuze dat de Oost-Slavische bevolking in Sovjet-Oekraïne thuishoorde. Drie weken na de aankomst van Němec bezat de Tsjecho-Slowaakse delegatie alleen nog gezag in naam.

Figuur 2: De voorpagina van de krant Zakarpatska Ukraina eind 1944 toonde het manifest waarin de breuk met Praag en aansluiting bij de Oekraïense SSR werd verklaard.

De bijeenkomst van Moekatsjevo en het georkestreerde mandaat

Op 26 november 1944 kwamen afgevaardigden bijeen in Moekatsjevo voor het Eerste Congres van Volkscomités van Transkarpatisch Oekraïne. Onder bewaking van Sovjettroepen en geleid door plaatselijke partijkaders nam het congres unaniem een resolutie aan waarin aansluiting bij de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek werd geëist. De vergadering verklaarde het gebied losgemaakt van Praag en verlangde het onmiddellijke vertrek van al het Tsjecho-Slowaakse personeel.

Geconfronteerd met de openlijke steun van Moskou aan het besluit van Moekatsjevo zag Beneš in dat gewapend verzet onmogelijk was. De Tsjecho-Slowaakse missie verliet Choest op 1 februari 1945 en liet het burgerlijk bestuur volledig over aan de pro-Sovjet Volksraad. In Praag voerden leiders van de Communistische Partij van Tsjecho-Slowakije de druk op de regering op om in te stemmen met de eisen van Moskou, met het argument dat de publieke opinie aansluiting bij Oekraïne steunde.

Het Verdrag van Moskou van 1945 en de langdurige gevolgen

De diplomatieke afronding volgde op 29 juni 1945, toen de Tsjecho-Slowaakse premier Zdeněk Fierlinger en Sovjetminister van Buitenlandse Zaken Vjatsjeslav Molotov in Moskou het formele overdrachtsverdrag tekenden. Tsjecho-Slowakije stond 12.777 vierkante kilometer grondgebied en ongeveer 450.000 inwoners af aan de USSR. In ruil daarvoor kregen inwoners het recht te kiezen tussen het Sovjet- of het Tsjecho-Slowaakse staatsburgerschap, wat leidde tot de emigratie van meer dan 120.000 mensen naar het westen binnen Tsjecho-Slowaaks grondgebied.

De overdracht trad op 30 januari 1946 juridisch in werking en vormde de oblast Transkarpatië binnen de Sovjet-Unie. Door de zuidelijke hellingen van de Karpaten in bezit te nemen, verwierf de Sovjet-Unie rechtstreekse spoorverbindingen naar Hongarije, Roemenië en Tsjecho-Slowakije, waarmee zij gedurende de Koude Oorlog militaire macht uitoefende over het Donaubekken. Voor Tsjecho-Slowakije betekende het verlies de eerste blijvende verkleining van haar vooroorlogse grenzen en een bewijs van hoe Moskou militaire allianties aanwendde voor geopolitieke expansie.