Şahbulag Kalesi: Karabağ'ı Şekillendiren Kireçtaşı Tahkimat

İran Şahı Nadir Şah Haziran 1747’de suikasta uğradığında, Güney Kafkasya’yı yöneten merkezi otorite çöktü. Kura ve Aras nehirleri arasındaki engebeli vadilerde ve nehir havzalarında yerel beyler, bu ani iktidar boşluğundan yararlanarak bağımsız hanlıklar kurdu. Bunların arasında, Karabağ Hanlığı’nın bağımsızlığını ilan eden Türk Cevanşir boyunun lideri Penah Ali Han yer alıyordu. Hükümranlığın kalıcı kılınması siyasi bildirilerin ötesinde, rakip hanlara ve imparatorluk ordularına karşı durabilecek müstahkem bir askeri tahkimat gerektiriyordu.

Ova arazisinde bulunan Bayat Kalesi’ndeki ilk idare merkezi, kuşatma savaşlarına karşı dayanıksız kaldı. Güvenilir bir su kaynağına ve ana ulaşım güzergahları üzerinde hakimiyete sahip yüksek bir mevki arayan Penah Ali Han, karargahını kuzeybatıya, Karabağ sıradağlarının eteklerine taşıdı. 1751 yılında taş ustaları, Haçınçay yakınlarındaki Tarnavut bölgesinde bulunan ve «Şah’ın Pınarı» anlamına gelen Şahbulag tatlı su kaynağı çevresinde taştan bir kale kompleksinin inşasına başladı.

Figure 1: Şahbulag Kalesi’nin kireçtaşı çevre surları ve yarım daire biçimli burçları.

Şahbulag Kalesi için seçilen coğrafi konum, askeri ve tarihi bakımdan stratejik bir noktadaydı. Yapı, arkeologların daha sonra MÖ 1. yüzyılda kurulmuş antik Helenistik bir Ermeni kenti olan Tigranakert’in kalıntılarını ortaya çıkardığı Vengli Dağı’nın eteklerindeki kireçtaşı kayalıklarının bitişiğinde yer alıyordu. Ortaçağ kronikleri bu çevreyi antik yerleşimin adından türeyen Tarnagyut veya Tarnavut adıyla anıyordu. Penah Ali Han kalesini bu tarihi yol kavşağında kurarak garnizonunu Kura havzasının ovaları ile Karabağ’ın özerk Ermeni melikliklerinin dağ vadileri arasına yerleştirdi ve özellikle komşu Haçın Melikliği’ne karşı stratejik bir üstünlük sağladı.

Yontma kireçtaşı ve kireç harcıyla bağlanan yerel moloz taştan inşa edilen Şahbulag Kalesi, kendi kendine yeten müstahkem bir idari merkez olarak planlandı. 19. yüzyıl vakanüvisi Mirza Cemal Cevanşir’in kayıtlarına göre sur içi alan, savunma duvarlarının yanı sıra konutları, hamamları, çarşıyı ve taştan bir camiyi barındırıyordu.

Figure 2: Kale iç avlusu ve sur hattı içerisindeki taş duvar işçiliği.

Tahkimatın yerleşim planı, yedi metre yüksekliğe ulaşan masif taş duvarlarla çevrili bir dikdörtgen oluşturuyordu. Taş ustaları her köşeye ve perde duvarları boyunca sekiz buçuk metre yüksekliğe varan yarım daire ve silindirik savunma kuleleri inşa etti. Bu burçlar dar mazgallar, ok yarıkları ve üst seğirdimlerdeki mazgal siperleri sayesinde tüfek ve misket atışları için elverişli savunma imkanı sunuyordu.

Giriş, doğu perde duvarının orta kesiminde yer alan korunaklı tek bir kapıdan sağlanıyordu. Hanın saltanatı sırasında bu giriş, iki katlı kule tipi bir yapı ile emniyete alınmıştı. İç avludan yükselen masif bir taş merdiven, Penah Ali Han’ın özel kabul odalarının bulunduğu kapı kulesinin üst katına ulaşıyordu.

Figure 3: Yerel kireçtaşından örülen dış savunma surları ve dairesel köşe kuleleri.

Kuzeybatı perde duvarının hemen bitişiğinde, 1751 ile 1752 yılları arasında eş zamanlı olarak inşa edilen kale camisi yer alıyordu. Bu dini yapı, her bir kenarı 5,1 metre olan yarım küre kubbeli kare taş bir ibadet salonundan ve doğuya bakan açık bir revaktan oluşuyordu. Sundurmanın tavan kirişleri pahlı kenarlara sahip sekizgen taş sütunlara oturuyor, yerel ustaların daha sonra tüm bölgeye yayacağı kireçtaşı kemer ve tonoz mimarisinin öncülüğünü yapıyordu.

Şahbulag, Bayat’a kıyasla çok daha yüksek güvenlik sunsa da Karabağ Hanlığı’nın genişleyen nüfuzu bu etek arazisinin sınırlarını aştı. Çevre beyliklerle süregelen askeri sürtüşmeler, Penah Ali Han’ı daha müstahkem bir dağ kalesi kurmaya yöneltti. 1756 yılına gelindiğinde han; sarayını, umera sınıfını ve garnizonunu günümüzdeki Şuşa kenti olan Penahabad dağ platosuna nakletti. Şahbulag’da uygulanan mimari ve savunma teknikleri, Şuşa’da inşa edilen surlar ve saraylar için doğrudan örnek teşkil etti.

Figure 4: Kale kompleksi içerisindeki taş kemerli geçitler ve tonozlu odalar.

Başkentin Şuşa’ya taşınmasından sonra bile Şahbulag, Karabağ yaylalarının girişini tutan ileri askeri karakol vasfını korudu. 19. yüzyılın başlarında Güney Kafkasya, Rus İmparatorluğu ile Kaçar İran’ı arasındaki savaşların ana cephesi haline geldi. Mayıs 1805’te Penah Ali Han’ın halefi İbrahim Halil Han, hanlığı Rus hakimiyetine bırakan Kürekçay Antlaşması’nı imzaladı. İki ay sonra, 6 Temmuz 1805’te Veliaht Abbas Mirza komutasındaki bir Kaçar ordusu, Şahbulag’da Albay Karyagin komutasındaki bir Rus birliğini kuşattı. Bir süre devam eden kuşatmanın ardından İran birlikleri kaleyi ele geçirerek buranın stratejik askeri hatlar üzerindeki önemini tescilledi.

Uzun yıllar boyunca bakımsız kalan kalede Azerbaycan SSC hükümeti 1980’lerin başında sur duvarları ve camide restorasyon çalışmaları yürüttü. 1993 yazındaki Birinci Dağlık Karabağ Savaşı sırasında kale, Ağdam Muharebesi neticesinde Ermeni güçlerinin kontrolüne geçti. Ermeni idaresi döneminde kale yapısı, komşu antik Tigranakert kazılarında bulunan altın takılar, antik cam eşyalar ve Helenistik sikkelerin sergilendiği bir arkeoloji müzesi olarak kullanıldı.

2020 yılındaki İkinci Dağlık Karabağ Savaşı’nı sona erdiren üçlü ateşkes bildirisi uyarınca Ağdam Rayonu, 20 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan idaresine teslim edildi. Devir öncesinde müzedeki tarihi eserler tahliye edildi. 1752 tarihli kireçtaşı tahkimat, bugün Karabağ Hanlığı döneminden günümüze sağlam ulaşan en eski mimari anıt olarak ayakta durmaktadır.