Kasteel Shahbulag: Het kalkstenen bolwerk dat Karabach vormde

Toen Nader Sjah van Perzië in juni 1747 werd vermoord, stortte het centrale gezag in de Zuidelijke Kaukasus ineen. In de ruige valleien en stroomgebieden tussen de Koera en de Aras maakten regionale leiders gebruik van het plotselinge machtsvacuüm om erfelijke domeinen op te bouwen. Onder hen bevond zich Panah Ali Khan, een ambitieuze leider van de Turkse Javanshir-stam, die de onafhankelijkheid van het kanaat Karabach uitriep. Het vestigen van zijn heerschappij vereiste echter meer dan politieke proclamaties; het vroeg om een onneembare militaire vesting die bestand was tegen rivaliserende khans en keizerlijke legers.

Zijn oorspronkelijke residentie in kasteel Bayat in het laagland bleek kwetsbaar voor belegeringen. Op zoek naar hoger gelegen terrein met een betrouwbare zoetwaterbron en controle over belangrijke doorgangswegen verplaatste Panah Ali Khan zijn hoofdkwartier naar het noordwesten, richting de uitlopers van het Karabach-gebergte. In 1751 begonnen zijn bouwmeesters met de oprichting van een stenen vestingcomplex rond een bergbron genaamd Shahbulag («Bron van de Sjah»), gelegen in het district Tarnavut nabij de rivier de Khachinchay.

Figure 1: De kalkstenen omwalling en halfronde bastions van kasteel Shahbulag.

De geografische locatie die voor kasteel Shahbulag werd gekozen, bezat een grote strategische en historische betekenis. De site lag op de hellingen van de berg Vangli, vlakbij de kalksteenrotsen waar archeologen later de ruïnes van Tigranakert blootlegden, een antieke hellenistische Armeense stad gesticht in de eerste eeuw v.Chr. Middeleeuwse kronieken noemden het omliggende gebied dikwijls Tarnagyut of Tarnavut, verbasteringen van de antieke nederzettingsnaam. Door zijn fort op dit knooppunt van historische routes te bouwen, positioneerde Panah Ali Khan zijn garnizoen precies tussen de vlaktes van het Koera-bekken en de versterkte bergvalleien van de autonome Armeense melikdommen van Karabach, met direct zicht op het naburige melikdom Khachen.

Kasteel Shahbulag, opgetrokken uit half bekapte kalksteen en lokale natuursteen gebonden met kalkmortel, was ontworpen als een compact, zelfvoorzienend administratief en defensief centrum. Negentiende-eeuwse historische verslagen van de kroniekschrijver Mirza Jamal Javanshir vermelden dat het ommuurde terrein woonverblijven, openbare baden, een marktplein en een stenen moskee omvatte.

Figure 2: De binnenplaats en het bewaarde metselwerk binnen de vestingmuren.

Het grondplan van de vesting vormde een rechthoek, versterkt door zware muren met een hoogte van zeven meter. Op elke hoek en langs de weermuren bouwden de steenhouwers halfronde en cilindrische torens die een hoogte van achnhalf meter bereikten. Deze bastions waren ingericht voor meervoudig geweervuur, voorzien van smalle schietgaten, schietsleuven en gekanteelde borstweringen op de bovenste weergangen.

De toegang werd geregeld via één enkele versterkte poort in het midden van de oostelijke muur. Tijdens het bewind van de khan werd deze doorgang beschermd door een poorttoren van twee verdiepingen. Een massieve stenen trap leidde vanaf de binnenplaats naar de bovenverdieping van het poortgebouw, waar zich de privé-ontvangstruimten van Panah Ali Khan bevonden.

Figure 3: Buitenste verdedigingsmuren en afgeronde hoektorens van lokale natuursteen.

Vlak tegen de noordwestelijke weermuur stond de vestingmoskee, gelijktijdig gebouwd tussen 1751 en 1752. Het religieuze gebouw bestond uit een vierkante stenen gebedsruimte bekroond door een koepel van 5,1 meter aan elke zijde, voorafgegaan door een open oostelijke veranda. De dakbalken van de portiek rustten op achthoekige stenen pilaren met afgeschuinde randen, waarmee een architectonische vormentaal van bogen en gewelven werd neergezet die lokale ambachtslieden later in de hele regio toepasten.

Hoewel Shahbulag aanzienlijk meer veiligheid bood dan Bayat, overstegen de geopolitieke ambities van het kanaat Karabach al snel deze heuvelachtige uitvalsbasis. Aanhoudende militaire wrijvingen met naburige vorstendommen overtuigden Panah Ali Khan ervan dat een nog ontoegankelijker bergbolwerk noodzakelijk was. Tegen 1756 verhuisde de khan zijn hofhouding, adel en garnizoen naar het natuurlijke bergplateau van Panahabad, het huidige Shusha. De in Shahbulag ontwikkelde bouwtechnische en defensieve methoden dienden als direct voorbeeld voor de vestingwerken en paleizen in Shusha.

Figure 4: Gewelfde stenen doorgangen en kamers binnen het vestingcomplex.

Zelfs nadat de hoofdstad naar Shusha was verplaatst, bleef Shahbulag van militair belang als voorpost aan de ingang van de Karabach-hooglanden. Aan het begin van de negentiende eeuw werd de Zuidelijke Kaukasus het voornaamste strijdtoneel tussen het Russische Rijk en het Kadjarenrijk van Perzië. In mei 1805 ondertekende de opvolger van Panah Ali Khan, Ibrahim Khalil Khan, het Verdrag van Kurekchay, waarmee het kanaat onder Russische soevereiniteit kwam. Twee maanden later, op 6 juli 1805, omsingelde een Perzisch leger onder kroonprins Abbas Mirza een Russisch contingent onder leiding van kolonel Karyagin bij Shahbulag. Na een belegering namen de Iraanse troepen het kasteel in, wat het strategische belang langs de Kaukasische verbindingswegen opnieuw bevestigde.

Na decennia van relatieve vergetelheid voerde de regering van de Azerbeidzjaanse SSR in het begin van de jaren tachtig een restauratie uit van de overgebleven muren en de moskee. Tijdens de Eerste Nagorno-Karabach-oorlog in de zomer van 1993 viel het kasteel tijdens de Slag om Aghdam in handen van Armeense troepen. Tijdens de periode van Armeens bestuur deed het kasteel dienst als archeologisch museum waarin gouden sieraden, antiek glaswerk en hellenistische munten uit de nabijgelegen opgravingen van Tigranakert werden tentoongesteld.

Volgens de bepalingen van het trilaterale staakt-het-vuren dat de oorlog van 2020 beëindigde, werd het district Aghdam op 20 november 2020 overgedragen aan Azerbeidzjaans bestuur. Vóór de overdracht werd de archeologische museumcollectie geëvacueerd. Het kalkstenen fort uit 1752 staat er vandaag wederom als het oudste intacte architectonische monument van het kanaat Karabach.