· World Landmarks · 3 dk okuma ·
Ramana Kalesi: Şirvanşahların 14. Yüzyıl Savunma Kulesi
Bakü yakınlarındaki kayalık bir sırtta yükselen Ramana Kalesi, Şirvanşahlar döneminde ticaret yollarını ve Hazar kıyılarını koruyordu.
Abşeron Yarımadası’nın kireçtaşı düzlükleri üzerinde yükselen Ramana Kalesi, Bakü’nün Sabuncu ilçesine bağlı Ramana köyündeki kayalık bir tepe üzerinde yer alır. Yöresel sarımsı beyaz kireçtaşından inşa edilen bu tahkimat, Şirvanşahlar devrinde kurulan entegre savunma zincirinin önemli bir halkasıdır. Bu hisarlar kıyı köylerini korumuş, Hazar Denizi’ndeki deniz ticaret yollarını denetlemiş ve denizden gelen akınlar sırasında halka sığınak sağlamıştır.
Tarihi kayıtlar günümüze ulaşan yapı kompleksini 14. yüzyıla tarihlendirse de bazı mimarlık tarihçileri tepedeki ilk savunma izlerinin 12. yüzyıla kadar uzandığını öne sürmektedir. Merkezi önce Şamahı, ardından Bakü olan Şirvanşah devleti, deniz akıncıları ve rakip hanedanların baskılarıyla karşı karşıyaydı. Bu duruma karşı askeri mimarlar, Abşeron Yarımadası’nı birbirini doğrudan gören taş kulelerle tahkim etti.
Şekil 1: Ramana Kalesi’nin kireçtaşı surları ve dörtgen burcu köy sınırından görünümü.
Dörtgen burcun mimari özellikleri
Kale, doğal arazi yapısından azami derecede yararlanacak şekilde planlanmış kompakt bir savunma düzenine sahiptir. Dış surlar, kireçtaşı kayalığının hatlarını takip ederek 28 metreye 10 metre ölçülerinde bir avluyu çevreler. Yarım daire şeklindeki köşe kuleleri ve payandalar sur duvarlarını güçlendirirken okçulara yaklaşma yolları boyunca geniş bir atış açısı sunuyordu.
Yuvarlak Merdekan Kalesi gibi Abşeron’un diğer noktalarında görülen dairesel planlı kulelerin aksine, Ramana’nın ana burcu dörtgen bir plana sahiptir. Yaklaşık 15 metre yüksekliğe ulaşan kule, duvarların içine yerleştirilmiş taş merdivenlerle birbirine bağlanan dört kattan oluşur. Her katta taş tonozlar ile dışarıdan gelen oklara karşı koruma sağlarken savunmacıların atış yapmasına imkan tanıyan dar mazgal pencereler yer alır.
Kaleye giriş korunaklı bir iç avluya açılır; bu düzen saldırganları mazgalların doğrudan gözetimi altındaki dar bir geçide yönlendirirdi. Çatı katı, dışa doğru çıkıntı yapan cumba delikleri ve siperliklerle son bulur; böylece savunmacılar sur diplerini yukarıdan emniyete alabilirdi.
Şekil 2: Yuvarlak köşe burçlarını ve kademeli savunma duvarlarını gösteren güney cephesi.
Abşeron’un savunmasındaki stratejik konumu
Ramana Kalesi tek başına bir gözetleme noktası olmaktan ziyade bölgesel bir savunma ağının parçası olarak hizmet veriyordu. Yarımadanın doğu ucu ile Bakü Koyu arasında bir iç kesimde yer alan kule; Merdekan, Bilgeh ve Nardaran’daki kıyı kalelerinin yanı sıra Bakü merkezindeki Kız Kalesi kompleksiyle doğrudan görsel iletişim halindeydi.
Hazar kıyılarına yabancı gemiler yaklaştığında burçlardaki nöbetçiler işaret ateşleri yakar, böylece uyarı dakikalar içinde tüm yarımadaya ulaştırılırdı. Bu haberleşme sayesinde köylüler hayvanlarını toplayıp taş surların ardına sığınma fırsatı bulurdu. Yöresel anlatılar ve tarihi kaynaklar, Ramana’nın altından geçen ve kuleyi yakınlardaki mağaralara bağlayan yer altı geçitlerinin varlığından da bahseder.
Kalenin çevresi askeri avantajların yanında iktisadi imkanlar da sunuyordu. Ramana civarındaki tuz gölleri ve yüzeye çıkan ham petrol sızıntıları, Orta Çağ boyunca aranan ticaret maddeleriydi. Kaledeki muhafız birliği bu üretim noktalarını korur ve Şirvan ile Tebriz pazarlarına giden kervanların güvenliğini sağlardı.
Şekil 3: Gözetleme burçlarının üst siperlikleri ve taş işçiliği ayrıntıları.
Koruma çalışmaları ve kültürel mirası
yüzyılda Şirvanşahlar devletinin gerilemesiyle birlikte Abşeron’daki savunma yapılarının askeri işlevi zamanla azaldı. Ramana Kalesi, hava koşullarına ve 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılda Bakü’nün petrol merkezine dönüşmesi sürecine direnerek ayakta kaldı. Çevrede petrol kuyularının ve yerleşim yerlerinin kurulmasına rağmen taş yapı sağlamlığını korudu.
yüzyılın ortalarında kalenin Orta Çağ silueti Azerbaycan sinemacılarının dikkatini çekti; Köroğlu, Nesimi ve Babek gibi tarihi filmlerde doğal dekor olarak kullanıldı. Bu filmler kaleyi geniş kitlelere tanıttı.
2001 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı, Ramana Kalesi’ni dünya çapında tarihi anıt olarak tescil etti ve Hazar Kıyısı Savunma Yapıları kapsamında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sundu. Gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sur duvarlarını sağlamlaştırarak yapının Kafkasya’daki Orta Çağ askeri mimarisinin seçkin bir örneği olarak korunmasını sağladı.
