Toren van Ramana: Het 14e-eeuwse fort van de Shirvanshahs

Boven de droge kalksteenplateaus van het schiereiland Apsjeron verheft zich de toren van Ramana op een rotsrichel in het dorp Ramana, gelegen in het district Saboentsjoe van Bakoe. Opgetrokken uit lokale gelig-witte kalksteen behoort de vesting tot een samenhangend netwerk van middeleeuwse verdedigingswerken uit de tijd van de Shirvanshahs. Deze forten bewaakten dorpen aan de kust, controleerden zeeroutes op de Kaspische Zee en boden onderdak tijdens plunderingen vanaf het water.

Historische documenten dateren het huidige bouwwerk in de 14e eeuw, al veronderstellen sommige architectuurhistorici dat de eerste versterkingen op de rots teruggaan tot de 12e eeuw. De staat van de Shirvanshahs, bestuurd vanuit Sjamachi en later Bakoe, kreeg te maken met aanhoudende dreigingen vanaf zee en van rivaliserende vorstendommen. Als antwoord daarop versterkten militaire bouwmeesters Apsjeron met stenen donjons die via zichtlijnen met elkaar konden communiceren.

Figuur 1: De kalkstenen weermuren en vierkante donjon van Ramana gezien vanaf de rand van het dorp.

Architectuur van de vierhoekige donjon

Het fort heeft een compact defensief grondplan dat de natuurlijke hoogtelijnen volgt. De buitenmuren omsluiten een binnenplaats van 28 bij 10 meter en sluiten aan op de randen van de kalksteenklippen. Halfronde hoektorens en uitspringende steunberen verstevigen de muren, waardoor boogschutters een vrij schootsveld hadden over de naderingswegen.

In tegenstelling tot de ronde torens elders op Apsjeron, zoals de ronde burcht van Mardakan, kenmerkt de hoofdtoren van Ramana zich door een vierhoekig grondplan. De toren bereikt een hoogte van ongeveer 15 meter en telt vier verdiepingen die verbonden zijn via stenen trappen in de muren. Elke verdieping heeft stenen gewelven en smalle schietspleten die dienstdoen als weerloze schietgaten en bescherming bieden tegen inkomende projectielen.

De toegangspoort bevindt zich op een afgesloten binnenplaats, waardoor aanvallers in een nauwe doorgang terechtkwamen die vanaf de weergang onder schot kon worden gehouden. Het dakplatform is voorzien van uitkragende werpgaten en kantelen, waarmee verdedigers de voet van de vestingmuren van bovenaf konden beveiligen.

Figuur 2: Zuidgevel met afgeronde hoekbastions en getrapte verdedigingsmuren.

Strategische verdediging van Apsjeron

De toren van Ramana functioneerde als schakel in een regionaal verdedigingsstelsel. Gelegen in het binnenland tussen de oostpunt van het schiereiland en de baai van Bakoe onderhield de toren direct visueel contact met de kustvestingen van Mardakan, Bilgah en Nardaran, en met het versterkte complex van de Maagdentoren in het centrum van Bakoe.

Wanneer vijandelijke schepen de Kaspische kust naderden, ontstaken wachters vuursignalen op de kantelen, waardoor waarschuwingen binnen enkele minuten over het hele schiereiland werden doorgegeven. Hierdoor konden dorpsbewoners op tijd hun vee bijeenbrengen en een toevlucht zoeken achter de stenen muren. Lokale overleveringen maken bovendien melding van onderaardse gangen onder Ramana die de toren verbonden met grotten in de omgeving.

Het omliggende gebied bood behalve defensieve voordelen ook waardevolle grondstoffen. Zoutmeren en natuurlijke aardoliebronnen rond Ramana leverden geliefde handelswaren op in de middeleeuwen. Het garnizoen in de toren bewaakte deze vindplaatsen en beschermde handelskaravanen die westwaarts trokken naar de markten van Shirvan en Tabriz.

Figuur 3: Bovenste kantelen en metselwerk van de uitkijktorens.

Behoud en cultureel erfgoed

Na de neergang van het Shirvanshah-rijk in de 16e eeuw nam het militaire belang van de fortenketen geleidelijk af. De toren van Ramana doorstond eeuwen van verwering en de latere opkomst van de olie-industrie rond Bakoe aan het einde van de 19e en in de 20e eeuw. Ondanks de aanleg van boortorens en woonwijken in de omgeving bleef het stenen vestingwerk overeind.

Halverwege de 20e eeuw vormde het middeleeuwse silhouet van het kasteel een geliefd decor voor Azerbeidzjaanse filmmakers in bekende historische speelfilms zoals Koroglu, Nasimi en Babek. Deze films brachten het bouwwerk onder de aandacht van generaties bioscoopbezoekers in de regio.

In 2001 wees het ministerie van Cultuur van Azerbeidzjan de toren van Ramana aan als monument van wereldbelang en droeg het fort voor aan de voorlopige UNESCO-Werelderfgoedlijst als onderdeel van de Kaspische Kustverdedigingswerken. Restauraties hebben het metselwerk verstevigd, waardoor dit voorbeeld van middeleeuwse vestingbouw in de Kaukasus bewaard blijft.