Panam Nagar: Bengal'in Terk Edilmiş 19. Yüzyıl Tüccar Şehri

Narayanganj Bölgesi’ne bağlı Sonargaon Upazila sınırları içinde, Dakka’nın yaklaşık otuz kilometre güneydoğusunda yer alan Panam Nagar, Bengal’in ticaret tarihine tanıklık eden eşsiz bir kentsel miras alanıdır. Altı yüz metrelik tek bir cadde boyunca sıralanan elli iki tarihi tuğla yapıdan meydana gelen bu yerleşim iki farklı parlak dönemi yansıtır: Sonargaon krallık başkentinin bir banliyösü olarak Orta Çağ’daki kökenleri ve İngiliz sömürge yönetimi altında 19. yüzyılda zengin tekstil tüccarlarının yerleşimine dönüşmesi.

Panam Nagar’ın coğrafi konumu akarsu yollarıyla şekillenmiştir. Üç tarafı Pankhiraj Khal olarak bilinen koruyucu kanallarla çevrili olan kasaba, Meghna ve Shitalakshya nehir sistemlerine doğrudan bağlı bir iç liman vazifesi görüyordu. Bu su yolu bağlantısı, ticaret teknelerinin tarım ürünlerini, ham pamuğu ve ince dokuma kumaşları Doğu Bengal’den Bengal Körfezi’ndeki uluslararası deniz ticaret ağlarına taşımasına imkan sağlıyordu.

Şekil 1: Panam Nagar’da Hint-Avrupa sömürge mimarisine sahip iki katlı tuğla tüccar konağı ve kemerli revaklar.

Sultanlık başkentinden sömürge dönemi ticaret merkezine

Panam Nagar’ın geçmişi, Sonargaon’un Deva Hanedanı’nın yönetim merkezi ve ardından Fahreddin Mübarek Şah gibi hükümdarlar devrinde Bengal Sultanlığı’nın başkenti olduğu 13. yüzyılın sonlarına kadar uzanır. Bu devirde Sonargaon, Delhi, Çin ve Akdeniz’deki saraylara ihraç edilen ve olağanüstü incelikte el dokuması pamuklu bir kumaş olan muslin üretimiyle tüm Asya’da tanınıyordu. Yerleşim saray görevlileri, yabancı elçiler ve tüccar loncalarının ikametgahıydı.

1610 yılında Babür valisi İslam Han Çişti’nin Bengal eyalet başkentini Sonargaon’dan Dakka’ya taşımasıyla büyük bir kırılma yaşandı. Bu kararla nehir deltasındaki korsanlık faaliyetlerinin önlenmesi ve askeri idarenin merkezileştirilmesi amaçlandı. Saray desteğinden yoksun kalan Sonargaon gözden düşerken Panam Nagar’ın tarihi binaları sonraki yüzyıl boyunca bakımsız kaldı.

Kasaba, 19. yüzyılın başlarında İngiliz sömürge idaresi altında ticari bir canlanma yaşadı. Bölgede Poddar ve Tili olarak bilinen varlıklı Hindu tüccar aileleri, iplik, ham pamuk, jüt ve çivit otu ticareti yapmak üzere Panam Nagar’ı merkez edindi. 1810 ile 1910 yılları arasında bu tüccar aileleri ana yol boyunca bitişik nizam şehir konakları inşa ederek Avrupa mimari biçimlerini geleneksel Bengal yapı yöntemleriyle birleştirdi.

Şekil 2: Terk edilmiş 19. yüzyıl ticaret konaklarının sıralandığı 600 metrelik taş döşeli tarihi cadde.

Mimari tarzların özgün sentezi

Beş metre genişliğindeki cadde boyunca ayakta kalan elli iki yapı, Hint-Avrupa sömürge tarzı olarak adlandırılan melez bir mimariyi sergiler. Geniş bahçeler içine yayılan kırsal Bengal köşklerinin aksine Panam Nagar konakları, Sanayi Devrimi çağında yaygınlaşan Avrupa şehir planlamasını yansıtan bitişik nizam cepheler oluşturur.

Bölgenin usta yapıcıları klasik Batı detaylarını yerel el sanatlarıyla harmanladı. Cephelerde Korint ve İyon nizamında gömme ayaklar, yarım daire tepe pencereleri, ferforje balkon korkulukları ve süslemeli alınlıklar görülür. Bu süslemelerin ardındaki ana taşıyıcı gövde, kireç harçlı yerel kırmızı tuğladan oluşur ve genellikle ince sıvalı ya da kırık porselen parçalarının alçı kabartmalara işlendiği chini-tikri mozaik tekniğiyle bezenmiştir.

Binaların mekan kurgusu hem ticari hem de konut amaçlı ihtiyaçları karşılıyordu. Caddeye bakan zemin kat odaları yazıhane, dükkan ve kumaş balyaları için korunaklı depo olarak kullanılıyordu. Üst katlar ise nemli muson ikliminde doğal havalandırma ve ışık sağlayan açık iç avluların çevresinde konumlanmış yaşam alanlarına ayrılmıştı. Arka çıkışlar tali kanallara açılıyor, böylece mallar sokak trafiğini aksatmadan mavnalara yüklenebiliyordu.

Şekil 3: Sonargaon tarihi sit alanında yer alan pişmiş toprak tuğlalı tarihi tapınak ve konutlar.

Terk ediliş, koruma ve modern miras

Panam Nagar’ın ıssızlaşması 20. yüzyılın ortalarında hız kazandı. 1947’de Britanya Hindistanı’nın bölünmesiyle Doğu Bengal’in Kalküta pazarlarından kopması geniş çaplı nüfus hareketlerine yol açtı. 1964’teki huzursuzluklar ve 1965 Hindistan-Pakistan Savaşı, kalan tüccar ailelerinin atalarından kalan mülkleri terk ederek sınırın ötesine göç etmesine neden oldu.

Tüccarların ayrılışının ardından binalar sahipsiz mülk mevzuatı kapsamına alındı ve muson yağmurları altında bakımsız kaldı. Yıllar içinde tuğla saçaklarda bitki kökleri tutunurken ahşap taşıyıcılar rutubet sebebiyle yıprandı.

2000’li yılların başında Bangladeş hükümeti alanın idaresini devralarak Arkeoloji Dairesi’ne bağladı. Panam Nagar koruma altındaki milli anıt ilan edildi ve 2006’da Dünya Anıtlar Fonu tarafından tehlike altındaki kültürel miras listesine dahil edildi. Halihazırda yürütülen koruma çalışmaları, tuğla duvarları sağlamlaştırmayı ve kireç sıvalı cepheleri restore ederek sokağı Bengal ticaret tarihinin seçkin bir tanığı olarak yaşatmayı hedeflemektedir.