Panam Nagar: De verlaten 19e-eeuwse handelsstad van Bengalen

In het upazila Sonargaon van het district Narayanganj, ongeveer dertig kilometer ten zuidoosten van Dhaka, ligt Panam Nagar als een bijzonder intact gebleven stedelijk monument van de Bengaalse handelsgeschiedenis. Bestaande uit tweeënvijftig historische bakstenen panden langs een enkele, zeshonderd meter lange straat, weerspiegelt de nederzetting twee verschillende bloeiperioden: haar middeleeuwse oorsprong als voorstad van de koninklijke hoofdstad Sonargaon en haar negentiende-eeuwse heropleving als woonwijk voor welgestelde textielhandelaren onder Brits koloniaal bewind.

De geografische ligging van Panam Nagar werd bepaald door de waterwegen van de rivierdelta. Aan drie zijden omgeven door beschermende kanalen, bekend als de Pankhiraj Khal, fungeerde de stad als een binnenhaven met directe verbindingen naar de rivieren Meghna en Shitalakshya. Dankzij deze vaarwegen konden handelsschepen landbouwproducten, ruwe katoen en fijn geweven textiel uit Oost-Bengalen rechtstreeks vervoeren naar maritieme handelsnetwerken in de Golf van Bengalen.

Figuur 1: Twee verdiepingen tellend koopmanshuis met Indo-Europese koloniale gevels en boogportieken in Panam Nagar.

Van sultanaatshoofdstad tot koloniaal handelscentrum

De oorsprong van Panam Nagar gaat terug tot het einde van de dertiende eeuw, toen Sonargaon het bestuurscentrum werd van de Deva-dynastie en later de hoofdstad van het sultanaat Bengalen onder vorsten als Fakhruddin Mubarak Shah. In die periode was Sonargaon in heel Azië beroemd om de productie van mousseline, een uitzonderlijk fijne handgeweven katoenen stof die werd geëxporteerd naar keizerlijke hoven in Delhi, China en het Middellandse Zeegebied. De nederzetting diende als woon- en werkplaats voor hofbeambten, buitenlandse gezanten en koopmansgilden.

Een ingrijpende verandering vond plaats in 1610, toen de Mogol-onderkoning Islam Khan Chishti de provinciehoofdstad van Bengalen verplaatste van Sonargaon naar Dhaka. Deze maatregel was bedoeld om piraterij in de delta tegen te gaan en het militaire bestuur te centraliseren. Zonder de steun van het hof verloor Sonargaon haar vooraanstaande positie, en de middeleeuwse gebouwen van Panam Nagar raakten in de daaropvolgende eeuw in verval.

De plaats beleefde een opmerkelijke heropleving in de vroege negentiende eeuw. Rijke hindoeïstische koopmansfamilies, lokaal bekend als Poddars en Tilis, kozen Panam Nagar als hun hoofdkwartier voor de handel in machinaal garen, ruwe katoen, jute en indigo. Tussen 1810 en 1910 bouwden deze handelsfamilies aaneengesloten stadshuizen langs de hoofdstraat, waarbij zij westerse architectuurelementen combineerden met traditionele Bengaalse bouwmethoden.

Figuur 2: De 600 meter lange geplaveide koloniale straat geflankeerd door verlaten 19e-eeuwse handelspanden.

Samensmelting van architectuurstijlen

De tweeënvijftig bewaard gebleven panden langs de vijf meter brede weg tonen een hybride bouwstijl die bekendstaat als Indo-Europees koloniaal. Anders dan de landelijke landgoederen in Bengalen die omgeven waren door uitgestrekte tuinen, vormen de huizen in Panam Nagar een aaneengesloten straatwand met gedeelde tussenmuren, passend bij de Europese stedenbouw uit het industriële tijdperk.

Lokale meester-metselaars verwerkten westerse sierelementen in combinatie met traditioneel vakmanschap. De gevels vertonen Ionische en Korinthische pilasters, halfronde bovenlichten, smeedijzeren balkonhekken en versierde frontons. Onder deze Europese motieven bestaat het dragende metselwerk uit lokaal gebakken rode baksteen in kalkmortel, bepleisterd of gedecoreerd met chini-tikri, een mozaïektechniek met scherven van porselein en aardewerk ingebed in stucwerk.

De indeling van de panden was afgestemd op zowel zakelijk als huiselijk gebruik. De vertrekken op de begane grond aan de straatzijde dienden als kantoor, winkelruimte en brandveilige opslag voor textiel. De bovenverdiepingen bevatten woonvertrekken rond open binnenplaatsen die zorgden voor natuurlijke ventilatie en daglicht in het vochtige moessonklimaat. Aan de achterzijde boden doorgangen toegang tot secundaire waterwegen, waardoor goederen op boten konden worden geladen zonder het verkeer op straat te belemmeren.

Figuur 3: Historische bakstenen tempel en woongebouwen binnen het erfgoedcomplex van Sonargaon.

Verlating, behoud en modern erfgoed

De leegloop van Panam Nagar voltrok zich in hoog tempo in het midden van de twintigste eeuw. De opdeling van Brits-Indië in 1947, waardoor Oost-Bengalen werd afgesneden van de afzetmarkten in Calcutta, leidde tot aanzienlijke migratiestromen. Oplopende spanningen in 1964 en de oorlog van 1965 tussen India en Pakistan brachten de resterende handelsfamilies ertoe hun bezittingen definitief achter te laten en de grens over te steken.

Vervolgens vielen de panden onder wetgeving voor verlaten eigendommen, waardoor het complex decennialang werd blootgesteld aan verwaarlozing en regenval tijdens de moesson. Tropische vegetatie drong door in de voegen van het metselwerk, terwijl houten draagbalken werden aangetast door langdurige vochtinwerking.

In de vroege jaren 2000 herstelde de overheid van Bangladesh het beheer over de locatie en droeg deze over aan het Departement voor Archeologie. Panam Nagar werd uitgeroepen tot beschermd nationaal monument en in 2006 plaatste het World Monuments Fund de stad op de lijst van bedreigd cultureel erfgoed. Huidige herstelprojecten richten zich op het stabiliseren van de bakstenen muren en het herstellen van historisch pleisterwerk, zodat dit bijzondere centrum van de Bengaalse handelsgeschiedenis bewaard blijft.