Sina Nawamisleri: Çöl Sınırlarındaki Tarih Öncesi Taş Mezarlar

Güney Sina Yarımadası’nın kurak platolarında, kireçtaşı tepelere karşı yükselen tekil taş yapılar yer alır. Yerel olarak tekili namus, çoğulu nawamis olarak bilinen bu harçsız kuru taş kuleler, MÖ 4000 ile 3150 arasındaki Kalkolitik döneme tarihlenir. Göçebe çobanlar bu mezarları, ilk Mısır hanedanlarının Giza piramitlerini inşa etmesinden önceki bir çağda dikerek Yakın Doğu’daki en eski serbest taş mezar mimarilerinden bazılarını ortaya çıkarmıştır.

Namus adı, Arapçada sivrisinek anlamına gelen kelimeden türemiştir. Bedevi halk anlatıları bir zamanlar bu yapıları Çıkış dönemindeki İsrailoğullarına atfetmiş, gezginlerin çöldeki böcek sürülerinden korunmak amacıyla taş sığınaklar inşa ettiğini rivayet etmiştir. Yirminci yüzyılın sonlarında Beno Rothenberg başkanlığında yürütülen arkeolojik kazılar, bu yapıların insan iskeletleri, deniz kabuğu kolyeler, taş boncuklar ve çakmaktaşı ok uçları içeren ortak mezar odaları olduğunu kanıtlamıştır.

Figure 1: Sina Çölü’nde ayakta duran bir namus mezarının dairesel harçsız taş mimarisi.

Dairesel mezarların mimarisi

Nawamisler tek tip bir inşa yöntemi sergiler. İnşaatçılar yerel kayalıklardan yontulmamış kumtaşı levhalar toplamış ve bunları harç kullanmadan hafifçe içe doğru eğimli eşmerkezli sıralar halinde dizmiştir. Her kule iki ila iki buçuk metre yüksekliğinde olup taban çapı üç ila altı metre arasında değişir. Kuru taş halkalar yükseldikçe içe doğru daralır ve büyük yassı kapak taşlarıyla kapatılan bindirme bir kubbe oluşturarak tonozlu bir iç oda meydana getirir.

Bütünlüğünü koruyan her namus, batıya veya güneybatıya bakan bir giriş açıklığına sahiptir. Bir metreyi nadiren aşan alçak kare kapılar, içeri girmek isteyenlerin sürünmesini gerektirir. Araştırmacılar, bu yönelimin batan güneşle bağlantılı olduğunu ve Kuzey Afrika ile Levant’taki çeşitli tarih öncesi kültürler tarafından paylaşılan astronomik bir düzeni temsil ettiğini belirtir. Batı yönelimi, gök cisimlerinin batışını ölülerin ata dünyasına geçişiyle ilişkilendiriyordu.

Figure 2: Umman’daki arı kovanı mezar kompleksleri bölgesel Tunç Çağı geleneklerini gösterir.

Kalkolitik odaların tarihlendirilmesi

Dahab ile Azize Katerina arasındaki güzergâhta yer alan ve en iyi korunan küme olan Hdhabat Chajaj’daki kazılar, nesiller boyunca gömülmüş çok sayıda bireye ait iskelet kalıntıları vermiştir. Kemik kolajeninin radyokarbon analizi, bu mezarları MÖ geç beşinci ve dördüncü binyıllar arasına yerleştirir. Zemin çökellerinden çıkarılan mezar hediyeleri arasında Doğu Çölü kaynaklı akik boncuklar, Kızıldeniz’den getirilen deniz kabukları ve Timna çoban topluluklarına özgü iki yüzü işlenmiş çakmaktaşı aletler yer alır.

Arkeologlar arasındaki temel tartışmalardan biri, taş mezarlar ile içlerindeki iskeletler arasındaki kronolojik ilişkiye odaklanır. Çeşitli araştırmacılar, kumtaşı yapıların en erken gömülerden yüzyıllar sonra inşa edilmiş olabileceğini ve göçebe klanların ata kemiklerini yeniden gömdüğü ikincil kemklikler olarak işlev gördüğünü savunur. Kumtaşı bloklara uygulanan lüminesans tarihleme yöntemi, Erken Tunç Çağı’na kadar uzanan düzenli onarımlara ve mimari eklemelere işaret ederek bu ücra çöl noktalarının bin yıllar boyunca törensel duraklar olarak kaldığını gösterir.

Figure 3: Güney Arabistan mezar mimarisini belgeleyen Yemen’deki Cebel Ruwaik kule mezarı.

Kızıldeniz boyunca uzanan mezar ağları

Sina nawamisleri Mısır’daki en yoğun grubu oluştursa da Arap Yarımadası’nın güney kıyıları boyunca birebir benzer mimari biçimler mevcuttur. Umman’da Bat, Al-Khutm ve Al-Ayn’daki dairesel arı kovanı taş mezarlar, Sina kulelerinin bindirme tekniklerini andırır. Benzer megalitik kule mezarlar Yemen’deki Cebel Ruwaik’te de bulunmakta olup antik deniz ticareti hatları boyunca uzanan geniş bir taş mezar geleneğini kanıtlar.

Bu ortak yapısal biçimler, Sina’nın Nil Vadisi ile Levant arasında aktif bir kültürel koridor işlevi gördüğünü gösterir. Göçebe topluluklar mevsimlik otlak döngülerinde ilerleyerek kıtalar arasında ham bakır, deniz kabukları ve taş aletler taşımıştır. Dairesel mezarlar, çölün zorlu koşullarında hareket eden pastoral klanlar için görünür sınır işaretleri oluşturmuş, soy bağlarını taşa kazıyarak Afrika ile Asya’nın kesişimindeki göç yollarını belirlemiştir.