Bir İspanyol Bazilikası Orta Çağ Uçan Makinelerini Korumak İçin Vatikan'a Nasıl Meydan Okudu

Her ağustos ayında, İspanya’nın Elche kentindeki Basílica de Santa María’nın taş nefini tütsü kokusu, mum dumanı ve yoğun yaz sıcağı doldurur. Cemaatin otuz metre yukarısında, gökyüzünü tasvir eden boyalı bir tuval kubbenin ağzını örter. Çatı katında vinçler gizli dişlileri döndürür, kenevir halatlar ahşap makaralar üzerinde gerilir ve boyalı tavandaki kapak kayarak açılır. Fayton büyüklüğünde kızıl bir ahşap küre bu açıklıktan yavaşça aşağıya iner. La magrana (nar) olarak bilinen bu yapı havada sekiz kavisli dilime ayrılarak açılır ve elinde palmiye dalıyla kalabalığın üzerinde Orta Çağ ilahileri okuyan altın ipek giyimli genç bir çocuğu ortaya çıkarır.

İki perdelik bu kutsal dram, yani Misteri d’Elx, 15. yüzyılın sonlarından bu yana her yaz Elche’de sergilenmektedir. Dini tiyatro bir zamanlar Fransa, İngiltere ve İtalya’daki Orta Çağ kiliselerini doldururken, neredeyse tüm bu temsiller krallık yasakları ve kilise kararlarıyla yüzyıllar önce yok oldu. Elche ise tek istisnadır. Akdeniz kıyısındaki bu bazilikanın içinde Orta Çağ sahne mekaniği, vokal polifoni ve toplumsal sahneleme geleneği beş yüz yıldır neredeyse hiç değişmeden varlığını sürdürmektedir.

Kubbenin altındaki mekanik gökyüzü

Oyunun sahnelenmesi kilisenin tüm iç mekanını bir mühendislik harikasına dönüştürür. Marangozlar transept boyunca dünyevi olayların geçtiği yükseltilmiş ahşap bir platform olan cadafalı kurarlar. Andador adı verilen ahşap bir rampa ana neften aşağıya uzanarak büyük portalı sahneye bağlar.

Şekil 1: Elche Gizem Oyunu’nun müzik notasını, sahne talimatlarını ve Valensiyaca metnini koruyan 1709 tarihli Consueta el yazmasının başlık sayfası.

En çarpıcı mekanizma cemaatin üzerinde asılı vaziyette çalışır. Tonozlara yerleşmiş teknisyenler, oyuncuları kutsal alana indirmek için karşı ağırlıklar ve ağır el vinçlerinden oluşan bir sistemi yönetir. Nar aygıtının inişinin ardından Araceli adı verilen ikinci bir mekanik düzenek tavandan aşağı süzülür. Havada süzülen yaldızlı bir sunak şeklinde tasarlanan Araceli beş şarkıcı taşır: Dört genç koro çocuğu eşliğinde kutsanmış bir rahip, Meryem Ana’nın ruhuna kubbedeki açıklığa doğru göğe yükselişinde eşlik eder.

Bu mekanizmalar, demir dişliler, kenevir halatlar ve kalın ahşap kirişlerle inşa edilmiş olup geç Rönesans ve erken Barok dönemlerine dayanır. Sahne yöneticileri, nesiller boyunca aktarılan sahne yönlendirmelerini, oyuncu girişlerini ve dört sesli partisyonları içeren consuetas adlı el yazması defterleri takip eder.

Papalık fermanıyla kurtulan yasaklı bir tiyatro

Elche Gizemi’nin günümüze ulaşması yerel halkın kararlılığı sayesindedir. 1563 yılında Trento Konsili, Roma Katolik ibadethanelerinde tiyatro oyunlarını, dindışı enstrümanları ve dramatik gösterileri yasaklayan katı kararlar aldı. Avrupa genelinde din otoriteleri sahneleri yıktı, gizem oyunu arabalarını yaktı ve oyuncuları katedrallerden kovdu.

Şekil 2: 16. yüzyılda inşa edilen mekanik bir nar olan La Magrana, kırmızı taç yapraklarını açarak bir meleği yükseltilmiş cadafal sahnesine indirir.

Elche halkı bu geleneği terk etmeyi reddetti. Yerel loncalar ve belediye yetkilileri, oyunun kentin koruyucusu olan Meryem’in Göğe Yükselişi onuruna sergilenen sivil bir dindarlık ifadesi olduğunu savundu. Onlarca yıl boyunca yerel elçiler Roma’daki kilise makamları nezdinde girişimlerde bulundu. 1632 yılında Papa VIII. Urbanus, kente daimi bir muafiyet tanıyan resmi bir apostolik berat yayımladı. Bu ferman dramın bazilika içinde süresiz olarak devam etmesine izin vererek Elche’ye dünyadaki hiçbir kilisenin sahip olmadığı kanonik bir ayrıcalık kazandırdı.

Polifonik akorlar ve 1709 notası

Müzikal açıdan bu temsil iki farklı dönem arasındaki tarihsel geçişi kayda geçirir. En eski bölümler, Orta Çağ geleneğinden gelen tek sesli Gregoryen ilahilerini barındırır. Diğer bölümler ise aralarında Ginés Pérez ve Lluís Vich’in de bulunduğu 16. yüzyıl İspanyol ustalarının bestelediği karmaşık çok sesli madrigalleri içerir.

Metin, ayin anlarına ayrılan kısa Latince dizeler dışında neredeyse bütünüyle eski Valensiyaca söylenir. Taş bazilikanın akustiği elektronik ses sistemlerinden önce tasarlandığı için icracılar seslerini ahşap andador boyunca yönlendirir ve dört sesli armonilerin Barok yan şapeller arasında yankılanmasını sağlarlar.

Akdeniz kıyısında yaşayan bir Orta Çağ makinesi

Müze canlandırmalarının aksine, Elche Gizem Oyunu bütünüyle yerel halkın omuzlarında yükselir. Şarkıcılar, marangozlar, donatıcılar ve belediye görevlileri anne ve babalarının geçmişte üstlendiği rolleri devralır. 2001 yılında UNESCO, bu eseri İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Mirasının Başyapıtlarından biri ilan ederek faal bir Hristiyan mabedinde kesintisiz oynanan tek Orta Çağ kökenli ayinsel dram olarak tescillemiştir.

15 Ağustos’ta son perde tamamlandığında, Araceli boyalı tuval gökyüzüne doğru yükselirken tavan penceresinden yaldızlı kağıt yıldızlar dökülür. Beş yüzyıldır iç savaşlara, salgınlara ve Karşı Reform yasaklarına rağmen Elche halkı mekanik cennetlerini Santa María’nın taş zemininde çalıştırmaya devam etmektedir.