Hoe een Spaanse basiliek het Vaticaan trotseerde om haar middeleeuwse vliegmachines te behouden

Elk jaar in augustus vult het stenen schip van de Basílica de Santa María in het Spaanse Elche zich met wierook, kaarsenrook en zinderende zomerhitte. Dertig meter boven de hoofden van het publiek sluit een beschilderd doek dat de hemel voorstelt de koepel af. Op de zolder zetten lieren verborgen tandraderen in beweging, henneptouwen spannen zich over houten katrollen en een luik in het beschilderde plafond schuift open. Een karmozijnrode houten bol ter grootte van een koets daalt langzaam door de opening neer. Deze constructie, bekend als la magrana (de granaatappel), splitst zich hoog in de lucht in acht gebogen segmenten en onthult een jonge knaap in gouden zijde die een palmtak vasthoudt en middeleeuwse verzen over de menigte zingt.

Dit tweedelige gewijde drama, het Misteri d’Elx, wordt sinds het einde van de vijftiende eeuw elke zomer in Elche opgevoerd. Terwijl liturgische spelen ooit middeleeuwse kerken in Frankrijk, Engeland en Italië tot leven wekten, verdwenen bijna al deze voorstellingen honderden jaren geleden door koninklijke verboden en kerkelijke decreten. Elche vormt de uitzondering. In deze basiliek aan de Middellandse Zeekust functioneren middeleeuwse toneelmechanica, vocale polyfonie en gemeenschapsensceneerpraktijken al vijfhonderd jaar vrijwel onveranderd.

De mechanische hemel onder de koepel

De enscenering van het stuk transformeert het gehele interieur van de kerk in een technisch hoogstandje. Dwars over het dwarsschip bouwen timmerlieden het cadafal, een verhoogd houten podium waarop de aardse gebeurtenissen zich afspelen. Een houten hellingbaan genaamd andador loopt door het middenschip en verbindt het hoofdportaal met het toneel.

Figuur 1: Titelpagina van het manuscript van de Consueta van 1709, dat de muzieknotatie, regieaanwijzingen en de Valenciaanse tekst van het Mysteriespel van Elche bewaart.

De meest bijzondere techniek werkt hoog boven de gelovigen. Technici in de gewelven bedienen een stelsel van contragewichten en zware handlieren om de spelers in de gewijde ruimte te laten neerdalen. Na de landing van de granaatappel daalt een tweede mechanisch toestel genaamd Araceli uit het plafond neer. Vormgegeven als een zwevend verguld altaarstuk vervoert de Araceli vijf zangers: een gewijde priester geflankeerd door vier jonge koorknapen, die de ziel van de Maagd Maria begeleiden bij haar hemelvaart naar de opening in de koepel.

Deze machinerie dateert uit de late renaissance en vroege barok, opgebouwd uit ijzeren tandraderen, henneptouwen en zware houten balken. Toneelmeesters volgen handgeschreven regieboeken genaamd consuetas, waarin regieaanwijzingen, opkomstschema’s en vierstemmige partituren staan vastgelegd die al generaties lang worden overgedragen.

Een verboden drama gered door een pauselijke bul

Het voortbestaan van het Mysterie van Elche is het resultaat van volharding van de burgerij. In 1563 vaardigde het Concilie van Trente strikte decreten uit die toneelvoorstellingen, wereldlijke muziekinstrumenten en dramatische vertoningen in rooms-katholieke kerkgebouwen verboden. In heel Europa braken kerkelijke autoriteiten podia af, verbrandden wagens en verjoegen acteurs uit kathedralen.

Figuur 2: De Magrana, een zestiende-eeuwse mechanische granaatappel, opent haar rode bladeren om een engel neer te laten op het podium van het cadafal.

De inwoners van Elche weigerden hun traditie op te geven. Plaatselijke gilden en stadsbestuurders voerden aan dat het drama een uiting was van burgerlijke vroomheid ter ere van de Hemelvaart van Maria, de beschermheilige van de stad. Tientallen jaren lang lobbyden plaatselijke gezanten bij de kerkelijke instanties in Rome. In 1632 vaardigde paus Urbanus VIII een officiële apostolische breve uit waarmee de stad een eeuwigdurende dispensatie verkreeg. Het decreet stond toe dat het drama voor onbepaalde tijd in de basiliek mocht blijven doorgaan, waardoor Elche een kerkrechtelijke uitzonderingspositie verwierf die geen enkele andere kerk ter wereld bezit.

Polyfone akkoorden en de partituur van 1709

Muzikaal documenteert de opvoering de historische overgang tussen twee stijlperioden. De oudste delen bevatten eenstemmig Gregoriaans gezang uit middeleeuwse overlevering. Andere passages bevatten meerstemmige polyfone madrigalen van zestiende-eeuwse Spaanse meesters, onder wie Ginés Pérez en Lluís Vich.

Het libretto wordt vrijwel geheel in het oud-Valenciaans gezongen, terwijl korte Latijnse verzen gereserveerd blijven voor liturgische momenten. Omdat de akoestiek van de stenen basiliek werd ontworpen vóór de komst van elektronische versterking, zingen de vertolkers hun stemmen langs de houten andador het schip in, waardoor vierstemmige harmonieën weerkaatsen tussen de barokke zijkapellen.

Een levende middeleeuwse machine aan de Middellandse Zeekust

In tegenstelling tot museale reconstructies steunt het Mysteriespel van Elche uitsluitend op de plaatselijke gemeenschap. Zangers, timmerlieden, takelaars en stedelijke coördinatoren vervullen rollen die eerder door hun ouders en grootouders werden gedragen. In 2001 riep UNESCO het drama uit tot een van de eerste Meesterwerken van het Orale en Immateriële Erfgoed van de Mensheid, als erkenning voor het enige ononderbroken opgevoerde liturgische drama van middeleeuwse oorsprong dat nog altijd in een actieve christelijke kerk plaatsvindt.

Wanneer op 15 augustus het laatste bedrijf ten einde loopt, dwarrelen vergulde papieren sterren uit de opening in het plafond neer terwijl de Araceli opstijgt in de beschilderde doekhemel. Al vijf eeuwen lang hebben de burgers van Elche hun mechanische hemel boven de stenen vloer van Santa María draaiende gehouden, ondanks burgeroorlogen, epidemieën en verboden van de contrareformatie.