Gürcistan'da Bir Dağ Mağarasından Doğrudan Fışkıran 70 Metrelik Şelale

Batı Gürcistan’ın sarp kireçtaşı kayalıklarının derinliklerinde, gürleyen suyun sesi açık bir nehir vadisinde başlamaz. Zifiri karanlık bir yeraltı mağarasının derinliklerinden yankılanır. İmereti bölgesine bağlı Tkibuli Belediyesi sınırlarında, deniz seviyesinden 882 metre yükseklikte, güçlü bir yeraltı akıntısı kilometrelerce kireçtaşını yararak aniden doğuya bakan dik bir falezden dışarı fırlar. Gün ışığına çıkan bu doğa harikası, kadim bir geniş yapraklı orman örtüsüne doğru 60 ila 70 metre boyunca üç basamak halinde dökülen Mukhura Şelalesi’dir.

Büyük şelalelerin çoğu yüzey nehirlerinin aşınmaya dirençli kaya eşiklerinden dökülmesiyle oluşurken, Mukhura adeta bir yeraltı basınç tahliye vanası gibi çalışır. Boğaza boşalan su, zifiri karanlığın iki ayrı mağara gölünü ve yerel köylülerin «sığ su» anlamına gelen Tskalmechkheri adını verdiği bir iç nehri sakladığı labirentimsi bir mağara sisteminden doğar. Bu gizli hidrolik düzenek, yüksek platolardan gelen muazzam yağış miktarını hapsedip ardından üç belirgin dikey basamak üzerinden gün ışığına fırlatır.

Figure 1: Tkibuli Belediyesi’nin doğu yamacındaki mağara ağzından fışkıran Mukhura Şelalesi’nin üç basamaklı kaskadı. Fotoğraf: Paata Vardanashvili, CC BY-SA 4.0.

Bir yeraltı karst çıkışının hidrolik mekaniği

Batı Gürcistan’ın kireçtaşı jeolojisi, yeryüzünün en yoğun karstlaşmış alanları arasında yer alır. Milyonlarca yıl boyunca hafif asidik yağmur suları İmereti platolarındaki tektonik çatlaklara sızmış, karbonat ana kayayı eriterek devasa yeraltı drenaj ağları oymuştur. Mukhura’da bu jeolojik çözünme, çevredeki tüm dağ sırtlarının yüzey akışını toplayan doğal bir drenaj sifonu meydana getirmiştir.

Mağaranın içinde su, iki yeraltı haznesinde toplanır: daha küçük bir üst çanak ve geniş bir alt göl. Aralarında akan Tskalmechkheri Nehri, doğudaki uçuruma ulaşmadan önce pürüzsüz taş kanallar üzerinde karanlıkta yol alır. Nehir mağara ağzına vardığında yavaşça sızmaz; büyük bir kuvvetle ileri doğru fırlar ve ara kireçtaşı sahanlıklarına çarparak üç kademeli bir düşüş oluşturur. 70 metrelik bu düşüş, bitişikteki ormanın derinliklerine doğru soğuk su buharı bulutları savuran kesintisiz bir yerel hava akımı yaratır.

Figure 2: Karadeniz havzasından İmereti karst sırtlarına ve Büyük Kafkas Dağları’nın eteklerine geçişi gösteren Gürcistan topoğrafik kabartma haritası. Wikimedia Commons.

Endemik yaban hayatı için karanlık bir sığınak

Bir yeraltı nehir sistemi, nemli bir kaya yüzeyi ve kapalı bir mağara ağının buluşması, biyolojik açıdan olağanüstü değere sahip sert bir mikroiklim oluşturur. İç mağara galerileri yıl boyunca istikrarlı sıcaklık ve yüksek nem oranını koruyarak on farklı yarasa türü için mükemmel bir tüneme alanı sağlar. Bu uçan memeliler, Kafkas kışlarının dondurucu soğuklarından korunarak mağara tavanlarını yavrulama ve kış uykusu için kullanırlar.

Mağara ağzının dışında, 70 metrelik çağlayandan savrulan aralıksız su serpintisi gür bir karışık yapraklı ormanı besler. Nemli orman tabanı ve yosun kaplı kireçtaşı yarıkları, nadir ve endemik birçok küçük memeli için hayati bir sığınak sunar. Bunlar arasında şelalenin biriktirdiği alüvyonlu topraklarda tüneller açan Kafkas köstebeği (Talpa caucasica) ve çağlayanın altındaki buz gibi su birikintilerinde sucul böcekleri avlayan yarı sucul Kafkas su faresi (Neomys teres) bulunur. Çevreleyen gür çalı örtüsü ayrıca yalnızca Kafkasya’nın nemli dağ ormanlarında yaşayan minik bir böcekçil olan Volnukhin sivrifaresine (Sorex volnuchini) ev sahipliği yapar.

Figure 3: Mukhura Şelalesi’nin altındaki kireçtaşı falezlerini saran, aralıksız serpintinin benzersiz mikrohabitatları koruduğu gür geniş yapraklı orman. Fotoğraf: Paata Vardanashvili, CC BY-SA 4.0.

Kırılgan bir karst koruma alanının geleceği

Speleolojik, hidrolojik ve ekolojik özelliklerinin bu nadir birleşimini korumak amacıyla Gürcistan, bölgeyi Mukhura Şelalesi Doğa Anıtı ilan etmiştir. Yaklaşık 0,25 kilometrekarelik bir alanı kaplayan koruma sahası, Gürcistan Çevre Koruma ve Tarım Bakanlığı’na bağlı Korunan Alanlar Ajansı tarafından yönetilmektedir.

Karstik hidrolojik yapılar insan kaynaklı etkilere karşı son derece hassastır. Su, yüzey nehirlerine özgü doğal kum ve çakıl filtrasyonundan geçmeksizin erimiş yeraltı tünellerinde hızla aktığından, yukarıdaki platolarda meydana gelebilecek herhangi bir kirlenme veya ormansızlaşma su kalitesini anında bozabilir ve mağara çıkışındaki debiyi etkileyebilir. Yürütülen bilimsel izleme çalışmaları, yeraltı göllerinin ve Mukhura’da barınan endemik türlerin Kafkasya’nın bu sıra dışı sığınağında varlığını sürdürmesini hedeflemektedir.