Hoa Hakananai'a: Rapa Nui Kuş Adam Kültünün Çalınan Bazalt Moaisi

Kasım 1868’de Kraliyet Donanması fırkateyni HMS Topaze mürettebatı Rapa Nui açıklarında demir attı ve dört tonluk bir bazalt monoliti Orongo tören köyünden Pasifik kıyılarına indirdi. Rapa Nui dilinde Hoa Hakananai’a olarak bilinen bu heykelin adı kabaca “kayıp ya da çalınmış dost” anlamına gelir. Bugün Polinezyalı taş ustalarının onu yüzyıllar önce şekillendirdiği volkanik kraterden binlerce kilometre uzakta, Londra’daki British Museum’un Büyük Avlu cam çatısı altında sergilenmektedir.

Şekil 1: Yoğun koyu gri lav bazaltından yontulmuş, British Museum’da sergilenen Hoa Hakananai’a.

Tüf Yerine Bazalt

Paskalya Adası’nda bilinen yaklaşık dokuz yüz moai heykelinin neredeyse yüzde doksan beşi, Rano Raraku’nun sıkıştırılmış volkanik külünden çıkarılmıştır. Sarımsı kahverengi bu tüf gözenekli, nispeten yumuşak ve yüzyıllar boyunca tuzlu rüzgara maruz kaldığında aşınmaya yatkın bir yapıdadır. Hoa Hakananai’a ise Rano Kau krateri yakınlarından çıkarılan yoğun ve ince taneli bazalttan yontulmuş yirmiden az heykelden oluşan seçkin bir gruba aittir.

2,42 metre yüksekliğinde ve yaklaşık 4,2 metrik ton ağırlığında olan monolit, Ahu Tongariki kıyı platformlarında sıralanan dev heykellerden daha küçüktür. Bununla birlikte bazaltın aşırı sertliği, Rapa Nui taş ustalarının daha yumuşak volkanik tüfte imkansız olan bir yüzey cilası ve keskin anatomik ayrıntı düzeyine ulaşmasını sağlamıştır. Kalın kaş kemeri, uzun kulaklar, içbükey burun ve büzülmüş dudaklar, MS 1200 ile 1500 yılları arasında üretilen klasik ata heykelciliği üslubunu yansıtır.

Şekil 2: Bazalt heykelin alt gövdesindeki stilize ellerin ve karın bölgesi oymalarının ayrıntılı görünümü.

İki Dini Dönemin İzleri

Hoa Hakananai’a’yı arkeolojik açıdan benzersiz kılan özellik, ön yüzü ile arka yüzü arasındaki karşıtlıktır. Ön yüz tanrılaştırılmış ataların geleneksel kültünü onurlandırırken, arka yüzey adadaki ideolojik bir dönüşümü kayıt altına alır. On altıncı yüzyıldan sonra Rapa Nui genelinde kereste kaynakları azalıp ekolojik baskı arttıkça, yoğun iş gücü gerektiren dev moai yapımı sona erdi. Bunun yerini, Motu Nui kayalıklarına bakan Orongo uçurum köyü merkezli Tangata Manu, yani kuş adam yarışması aldı.

Hoa Hakananai’a ilk kez yontulduktan kuşaklar sonra zanaatkarlar, heykelin sırt ve omuzlarındaki pürüzsüz bazaltın üzerine doğrudan alçak kabartma petroglifler kazıdı. Omurganın iki yanında, insan uzuvlarına ve büyük firkateyn kuşunun kanca gagasına sahip, birbirine bakan iki kuş adam yer alır. Onların üzerinde ao adı verilen tören küreği ile sonraki erginlenme ritüelleri sırasında eklenen ve komari olarak adlandırılan kadın vulvası tasvirleri bulunur.

Şekil 3: Hoa Hakananai’a’nın sırt petroglifleri; Orongo kuş adam döneminde eklenen ikiz Tangata Manu figürleri ve tören sembolleri.

Orongo rahipleri eski ata figürünü yok etmek yerine, onu Taua Renga adlı taştan bir tören evinin içine yarı gömülü şekilde yerleştirdi. Dirseklerine kadar toprağa gömülen heykel karanlıkta duruyor ve yalnızca ilkbahar ekinoksunda güneş ışığı alçak taş geçitten içeri girdiğinde aydınlanıyordu. Modern yansıma dönüşümü görüntüleme analizleri, sırt oymalarının defalarca kırmızı toprak boyası ve beyaz mercan kireciyle boyandığını, böylece koyu renkli taşın canlı bir ritüel yüzeyine dönüştürüldüğünü doğrulamıştır.

1868 Yılında HMS Topaze Tarafından Alınışı

Komodor Richard Powell, 1868 sonlarında HMS Topaze ile Paskalya Adası’na geldiğinde subayları Britanya Amiralliğine sunulmak üzere eski eserler bulmak amacıyla adayı taramaya başladı. Adalıların ve yerleşik misyoner Hippolyte Roussel’in rehberliğinde Teğmen Colin Dundas ile gemi cerrahı William Palmer, heykeli Rano Kau’nun kenarındaki yeraltı taş odasında tespit etti.

Şekil 4: Teğmen Colin Dundas tarafından 1868 yılında çizilen ve heykel HMS Topaze güvertesine çıkarıldığında halen görülebilen kırmızı ve beyaz pigmentleri belgeleyen arşiv eskizleri.

Monoliti yerinden çıkarmak için taş evin çatısının sökülmesi ve dört tonluk figürü dik volkanik yamaçtan aşağı çekmek üzere yüzlerce denizci ile Rapa Nui sakininin seferber edilmesi gerekti. Bir salla fırkateyne taşınan heykel, Valparaíso ve Plymouth yolculuğu sırasında yıkandı ve Dundas’ın saha suluboyalarında kayıtlı olan orijinal kırmızı ve beyaz mineral pigmentlerin büyük kısmı silindi. Kraliçe Victoria daha sonra 1869 yılında anıtı British Museum’a bağışladı. Son yıllarda Rapa Nui’den gelen yerli heyetler, heykelin durağan bir müze nesnesi değil, atalardan kalan mana gücünün yaşayan bir temsilcisi olduğunu belirterek Hoa Hakananai’a’nın iadesi için Londra’ya resmi başvuruda bulunmuştur.