Hoa Hakananai'a: De uit Rapa Nui weggevoerde basalt-moai van Orongo

In november 1868 liet de bemanning van het Royal Navy-fregat HMS Topaze het anker vallen voor de kust van Rapa Nui en sleepte een vier ton zware basaltmonoliet vanuit het ceremoniële dorp Orongo naar beneden tot in de branding van de Stille Oceaan. Dat beeld, in de taal van Rapa Nui bekend als Hoa Hakananai’a, betekent vrij vertaald ‘verloren of gestolen vriend’. Tegenwoordig staat het onder het glazen dak van de Great Court in het British Museum in Londen, duizenden kilometers verwijderd van de vulkaankrater waar Polynesische beeldhouwers het eeuwen geleden vormgaven.

Figuur 1: Hoa Hakananai’a in het British Museum, gehouwen uit dicht, donkergrijs vloeibasalt.

Basalt in plaats van tufsteen

Bijna vijfennegentig procent van de ruim negenhonderd bekende moai op Paaseiland werd gewonnen uit de samengeperste vulkanische as van de Rano Raraku. Die geelbruine tufsteen is poreus, relatief zacht en gevoelig voor verwering door eeuwenlange blootstelling aan de zoute zeewind. Hoa Hakananai’a behoort tot een selecte groep van minder dan twintig beelden die daarentegen zijn gehouwen uit dicht, fijnkorrelig basalt afkomstig uit de omgeving van de krater Rano Kau.

Met een hoogte van 2,42 meter en een gewicht van ongeveer 4,2 ton is de monoliet kleiner dan de rijzige reuzen op de kustplatforms van Ahu Tongariki. Door de extreme hardheid van het basalt konden de steenhouwers van Rapa Nui echter een gepolijst oppervlak en scherpe anatomische details bereiken die in zachtere vulkanische tufsteen onmogelijk waren. De zware wenkbrauwboog, de langwerpige oren, de holle neus en de getuite lippen vormen een klassiek voorbeeld van de voorouderlijke beeldhouwkunst uit de periode tussen 1200 en 1500 na Christus.

Figuur 2: Detailopname van de gestileerde handen en het buikreliëf op het onderste deel van de romp van het basaltbeeld.

Een palimpsest van twee religieuze tijdperken

Wat Hoa Hakananai’a tot een archeologische uitzondering maakt, is het contrast tussen de voorzijde en de achterzijde. Terwijl de voorkant de traditionele verering van vergoddelijkte voorouders weerspiegelt, legt de achterkant een ideologische omwenteling op het eiland vast. Toen de houtvoorraden slonken en de ecologische druk op Rapa Nui na de zestiende eeuw toenam, kwam er een einde aan het arbeidsintensieve uithakken van enorme moai. Daarvoor in de plaats kwam de Tangata Manu, de vogelmanwedstrijd, met als middelpunt het klifdorp Orongo dat uitkijkt op de rotseilandjes van Motu Nui.

Generaties nadat Hoa Hakananai’a oorspronkelijk was gebeeldhouwd, brachten ambachtslieden in laag-reliëf rotstekeningen aan op het gladde basalt van de rug en schouders. Aan weerszijden van de ruggengraat staan twee vogelmannen tegenover elkaar, voorzien van menselijke ledematen en de kromme snavel van de grote fregatvogel. Boven hen bevindt zich de ceremoniële peddel die bekendstaat als een ao, naast afbeeldingen van de vrouwelijke vulva, komari genoemd, die tijdens latere initiatierituelen werden toegevoegd.

Figuur 3: De rugpetrogliefen van Hoa Hakananai’a, met twee Tangata Manu-figuren en ceremoniële symbolen die zijn toegevoegd tijdens het vogelmantijdperk in Orongo.

In plaats van het oudere voorouderbeeld te vernietigen, plaatsten de priesters van Orongo het half ingegraven in een stenen ceremonieel huis genaamd Taua Renga. Tot aan de ellebogen in de aarde verzonken stond het beeld in het duister, uitsluitend verlicht tijdens de lente-equinox wanneer het zonlicht door de lage stenen kruipgang naar binnen viel. Modern onderzoek met Reflectance Transformation Imaging heeft bevestigd dat de gravures op de rug herhaaldelijk werden beschilderd met rode oker en witte koraalkalk, waardoor de donkere steen veranderde in een levendig ritueel oppervlak.

De wegvoering in 1868 door de HMS Topaze

Toen commodore Richard Powell eind 1868 met de HMS Topaze bij Paaseiland aankwam, begonnen zijn officieren het eiland te verkennen op zoek naar oudheden voor de Britse Admiraliteit. Onder leiding van eilandbewoners en de daar gevestigde missionaris Hippolyte Roussel vonden luitenant Colin Dundas en scheepsarts William Palmer het beeld in zijn ondergrondse stenen kamer op de rand van de Rano Kau.

Figuur 4: Archiefschetsen gemaakt door luitenant Colin Dundas in 1868, waarop de rode en witte pigmenten te zien zijn die nog zichtbaar waren toen het beeld aan boord van de HMS Topaze werd gebracht.

Om de monoliet te verwijderen moest het dak van het stenen huis worden afgebroken en werden honderden matrozen en bewoners van Rapa Nui ingezet om het vier ton zware beeld langs de steile vulkaanhelling naar beneden te slepen. Nadat het op een vlot naar het fregat was gevaren, werd het beeld tijdens de zeereis naar Valparaíso en Plymouth schoongespoeld, waarbij het grootste deel van de oorspronkelijke rode en witte minerale pigmenten uit de veldschetsen van Dundas verloren ging. Koningin Victoria schonk het monument vervolgens in 1869 aan het British Museum. De afgelopen jaren hebben inheemse delegaties van Rapa Nui in Londen formeel verzocht om de teruggave van Hoa Hakananai’a, omdat het beeld voor hen een levende belichaming van voorouderlijk mana blijft en geen statisch museumstuk.