Homeros'un Liman Kenti Gonoessa Yunan Kıyılarından Neden Silindi

İlyada’nın ikinci kitabında, Gemi Kataloğu olarak bilinen Tunç Çağı’nın o görkemli donanma dökümünde Homeros, Peloponez’in fırtınalara açık kuzey kıyılarında bir an duraklar. Agamemnon’un hükmettiği topraklar arasında destan, „yüksek Gonoessa“dan söz eder; Korint Körfezi’ne tepeden bakan, tunç zırhlı savaşçılarını ve yüz gemilik donanmanın bir parçasını Truva’yı kuşatmak üzere Ege üzerinden yola çıkaran rüzgarlı bir sahil kalesidir burası. Ancak bugün kuzey Korintia’nın kayalık kireçtaşı burunlarında yürüyüp o siyah gövdeli kadırgaları denize indiren temelleri aradığınızda, yalnızca rüzgarın eğdiği zeytinlikler ve terk edilmiş keçi patikaları bulursunuz. Gonoessa tamamen yok olmuştur.

Kuzey Peloponez’in Tunç Çağı Kalesi

Geç Miken döneminde, Sikyon ile Ahaya arasındaki kıyı şeridi, sarp dağ sırtlarının doğrudan Korint Körfezi’ne daldığı hayati bir deniz tampon bölgesi oluşturuyordu. Antik çağ yorumcularına göre Gonoessa, dağ yamacına kurulu Pellene şehir devleti için müstahkem bir ileri karakol ve liman vazifesi görüyordu. Ege’yi aşarak gelen erken Pelasg denizcilerinin, Korint Kıstağı’na uzanan dar deniz yollarını göz hapsinde tutan yüksek bir burundan yararlanarak asıl akropolisi inşa ettikleri kabul edilirdi.

Figure 1: Antik Ahaya, Peloponez’in kuzey kıyısı boyunca uzanıyor; Pellene gibi müstahkem kentler ve limanlar Korint Körfezi’nin deniz girişlerini koruyordu.

Agamemnon, Priamos’a karşı savaşmak üzere Yunan güçlerini topladığında, Gonoessa savaşçıları Pellene ve Hyperesia askerleriyle güçlerini birleştirdi. Bir araya gelen filoları yüz savaş gemisine ulaşıyordu ve bu sayı Homeros’un ordu kütüğünde kayıtlı en büyük deniz güçlerinden birini temsil ediyordu. Homeros’un bu yerleşime layık gördüğü sıfat olan aipeine (yani „dik“, „sarp“ veya „ulaşılmaz“), korsan akınlarını püskürtmek ve deniz trafiğini denetlemek için sarp bir kayalığa tutunmuş bir hisarı tarif ediyordu.

Katibin Kalemi ve Donoussa Muamması

Milattan sonra ikinci yüzyılda, Yunan coğrafyacı Pausanias çığır açan eseri Yunanistan’ın Tasviri’ni kaleme almak üzere Peloponez’i adımladığında, bu kadim yerleşim çoktan mitlerin sis perdesi ve bilimsel tartışmaların ardına gizlenmişti. Pausanias, buranın asıl adının Donoussa (veya Donussa) olduğunu, farklı dönemlerde Sikyonlular ve Pellene yurttaşları tarafından kontrol edilen müstahkem bir kale niteliği taşıdığını kaydetti.

Figure 2: Kuzey Peloponez’in dik kireçtaşı yamaçları Korint Körfezi sularına dikine iner ve Homeros kaleleri için doğal savunma burçları oluşturur.

Yerel rivayete göre isim değişikliği, M.Ö. altıncı yüzyılda Atinalı tiran Peisistratos tarafından gerçekleştirilmişti. Peisistratos Homeros destanlarının nihai editoryal derlemesini yaptırdığında, bilginlerin ya yerel lehçe uyumu sağlamak ya da sözlü heksametreyi Atina’nın edebi otoritesiyle eşleştirmek amacıyla adı Donoussa’dan Gonoëssa’ya dönüştürdükleri öne sürülmüştü. Adı ne olursa olsun Pausanias, hisarın Aegeira ile Pellene arasında bir yerde durduğunu belirtmiş, ancak ayakta kalan tapınaklardan, işlek demirleme yerlerinden veya faal garnizonlardan hiç bahsetmemişti. Yaşayan şehir çoktan bir anıya dönüşmüştü.

Jeolojik Felaketler ve İpuçsuz Kalan Kazılar

Modern klasik arkeologlar için Gonoessa, Akdeniz haritacılığının en can sıkıcı muammalarından biri olmayı sürdürmektedir. On dokuzuncu yüzyıl kazıcılarının toprağı kazıp maddi katmanları destan dizeleriyle buluşturduğu Truva, Miken veya Knossos’un aksine Gonoessa; geride hiçbir yazıtlı taş, hiçbir kiklopik liman iskelesi ve kesin olarak tanımlanmış hiçbir seramik tabakası bırakmamıştır.

Bu kayboluşun başlıca faili, büyük olasılıkla Korint Körfezi yarıntısının olağanüstü sismik dinamikleridir. Avrupa’nın tektonik açıdan en aktif çekme havzalarından biri olan kuzey Peloponez kıyıları, bin yıllar boyunca yıkıcı depremlere, kıyı çökmelerine ve denizaltı heyelanlarına sahne olmuştur. M.Ö. 373 yılında komşu Ahaya kenti Helike, deniz tabanındaki ani bir kırılma sonucu bir gecede sulara gömülmüştü. Günümüz Derveni ve Xylokastro yakınlarındaki kıyı sahanlığı boyunca yaşanan benzer sismik sarsıntılar, Gonoessa’nın liman tesislerini kolaylıkla yerle bir etmiş ya da sarp kayalık teraslarını körfezin derinliklerine yuvarlamış olabilir.

Heksametrede Demirleyen Hayalet Donanma

Bugün Gonoessa’nın mirası neredeyse bütünüyle antik dizelerin ahenginde varlığını sürdürmektedir. On dokuzuncu yüzyıl İngiliz gezgini William Martin Leake, kentin yerini Koryphi’nin sarp zirvesine sabitlemeye çalışmış, başka araştırmacılar ise Korintia’daki Gonoussa köyü yakınlarındaki kazılmamış moloz tepeciklerine işaret etmiştir. Yine de kesin arkeolojik katmanlar olmadan, Homeros’un limanı modern haritalara meydan okumaya devam etmektedir. Tıpkı onun siyah kadırgalarına binen efsanevi kahramanlar gibi, yüksek Gonoessa kalesi de Tunç Çağı hafızasının gölgelerine doğru yelken açmış; geride yalnızca bir unvan ve kayıp taşlarının gizemini bırakmıştır.