Gniewkowo: Töton Şövalyeleri'ne Direnen Piast Dükalığı

Kuzey-orta Polonya’da, Kuyavya’nın tarihî ovalarında Inowrocław ile Toruń arasında yer alan Gniewkowo kenti, ülkenin en köklü Orta Çağ yerleşimlerinden birini temsil eder. İlk olarak 1185 yılında kayıtlara geçen bu kasaba, Piast Hanedanı’nın bir savunma karakolundan özerk bir dükalığın başkentine dönüşmüş; Töton akınlarına, İsveç savaşlarına ve yirminci yüzyıl işgallerine karşı varlığını korumuştur. Kentin sokak dokusu ve tuğla mimarisi, Büyük Polonya ile Pomeranya arasındaki sınırda yaşanan sekiz asırlık siyasi dönüşümleri yansıtır.

Şekil 1: Gniewkowo’da bulunan ve Orta Çağ tuğla Gotik mimarisini temsil eden Aziz Nikolaos ve Konstansiya Kilisesi.

Piast karakolu ve Gniewkowo Dükalığı

Arkeolojik kazılar, Gniewkowo çevresindeki verimli toprakların Tunç Çağı’ndan itibaren tarım topluluklarına ev sahipliği yaptığını doğrulamaktadır. On ikinci yüzyılda Piast hükümdarları tepenin stratejik konumunu fark ederek Noteć havzasından geçen ticaret kollarını korumak üzere tahkimatlı bir yerleşim kurmuştur. Gniewkowo, 1268 yılında Magdeburg hukuku uyarınca şehir haklarını elde etmiş, pazar kurma imtiyazı ve idari özerklik kazanmıştır.

Inowrocław Dükü Siemomysł’ın 1314’teki vefatının ardından Kuyavya toprakları üç oğlu arasında paylaştırıldı. Bu bölgeyi devralan Kuyavyalı III. Casimir, bağımsız Gniewkowo Dükalığı’nı kurdu. Töton Şövalyeleri Devleti ile yaşanan mücadelelerin ön cephesinde kalan bu küçük dükalık sürekli askerî tehdit altında yaşadı. 1332’de Töton kuvvetleri kenti kuşattığında, Dük Casimir kalesini teslim etmek yerine ateşe vermeyi seçti ve 1343 Kalisz Antlaşması topraklarını geri verene kadar geri çekildi. Oğlu Dük Beyaz Władysław, 1360’lı yıllarda dükalığı Kral Büyük Casimir’e rehin vererek Gniewkowo’yu kalıcı biçimde Polonya Krallığı’nın mülklerine dahil etti.

Şekil 2: İki savaş arası dönemde Gniewkowo’daki Sobieski Caddesi’ni gösteren 1925 tarihli arşiv fotoğrafı.

Prusya paylaşımı ve demiryolu atılımı

Yeni Çağ boyunca Gniewkowo, Inowrocław Voyvodalığı içinde kraliyet idare kenti olarak faaliyet gösterdi. On altıncı yüzyıldaki yangınlar ve on yedinci yüzyıldaki İsveç istilaları kentin büyümesini yavaşlattı. 1772’deki Birinci Polonya Paylaşımı ile Kuyavya Prusya Krallığı’na bağlandı ve kentin kaderi değişti.

Prusya yönetimi yoğun bir Almanlaştırma politikası izledi ve bu süreç 1879’da kentin adının Argenau olarak değiştirilmesiyle zirveye ulaştı. Okullarda din derslerinin yalnızca Almanca verilmesi zorunlu kılınınca, Polonyalı aileler ana dillerini korumak için okul boykotları düzenledi. Kültürel baskılara karşın on dokuzuncu yüzyılın sonları modern altyapıyı beraberinde getirdi. 1873 yılında açılan Poznań-Toruń demiryolu hattı (günümüz 353 numaralı devlet hattı) Gniewkowo’yu sanayi ağına bağladı ve 1908’de kente elektrik ulaştı. 1918 Büyük Polonya Ayaklanması sonrasında Polonyalı gönüllü birlikler imparatorluk askerlerini püskürterek Ocak 1920’de Gniewkowo’yu yeniden Polonya yönetimine kattı.

Şekil 3: İkinci Dünya Savaşı sırasında Gniewkowo ormanlarında hayatını kaybedenlerin anısına dikilen dikilitaş.

Savaş yılları ve tarihî hafıza

Alman birlikleri 2 Eylül 1939’da Gniewkowo’yu işgal ederek Reichsgau Danzig-Batı Prusya idaresi altına aldı. İşgal yönetimi, 1918 gazileri anıtı dahil olmak üzere kentsel sembolleri yıktı. 1939 ile 1943 yılları arasında çevredeki çam ormanları sivil halka yönelik tasfiye hareketlerine sahne oldu. Gniewkowo, Toruń, Bydgoszcz ve Inowrocław’dan getirilen yaklaşık 4.000 Polonya vatandaşı (öğretmenler, hekimler, din adamları, demiryolu personeli ve kamu çalışanları) bu ormanlarda hayatını kaybetti. 1944-1945 yıllarında belediye sınırlarında Stutthof kampına bağlı bir kadın çalışma birimi de faaliyet gösterdi.

21 Ocak 1945’te Polonya ve Sovyet birlikleri tarafından sağlanan kurtuluşun ardından kentte Armia Krajowa ile Özgürlük ve Bağımsızlık hareketlerine bağlı yeraltı teşkilatları varlık gösterdi. 1989’daki demokratik dönüşümle birlikte yerel özyönetim yeniden kuruldu. Günümüzde ormanlardaki anıtlar savaş kurbanlarının hatırasını yaşatırken, restore edilen Aziz Nikolaos ve Konstansiya Kilisesi ile tarihî belediye binası Kuyavya’nın bu tarihî merkezinin simgesi olmayı sürdürmektedir.