Karaçi'nin Kayıp Yetkisi: Pakistan'ın Unutulan İlk Federal Başkenti

Ağustos 1947’de Hindistan alt kıtasının bölünmesi, yabancı bir toprakla birbirinden ayrılan ve aralarında bin beş yüz kilometre bulunan iki coğrafi kanadı yönetme zorluğuyla derhal karşı karşıya kalan bağımsız Pakistan dominyonunu ortaya çıkardı. Federal hükümet, 24,8607° K, 67,0011° D koordinatlarında Umman Denizi kıyısında hızla büyüyen bir liman kenti olan Karaçi’yi geçici hükümet merkezi olarak belirledi. Özel olarak inşa edilmiş federal kamu binaları bulunmadığından, bakanlıklar şehir genelindeki belediye yapılarını, eyalet meclisi salonlarını ve askeri kışlaları hızla devraldı.

23 Temmuz 1948’de Genel Vali Muhammed Ali Cinnah, Pakistan Federal Başkentin Kurulması Kararnamesi’ni yayımlayarak 2.103 kilometrekarelik bir alanı resmi olarak Sindh Eyaleti’nden ayırdı. Bu kararname, doğrudan ulusal denetim altında idari bakımdan bağımsız bir Federal Başkent Bölgesi oluşturdu ve merkezi hükümetin idari kurumlar, transit geçiş güzergahları ve gümrük tahsilat merkezleri üzerinde münhasır yargı yetkisine sahip olmasını teminat altına aldı.

Bu idari yeniden yapılanma, Sindh genelindeki eyalet yöneticilerinin sert direnişiyle karşılaştı. Yerel siyasi liderler, Karaçi’nin tek taraflı olarak ayrılmasının eyaleti tarihi ekonomik merkezinden ve Court Road üzerindeki yeni tamamlanan Sindh Meclisi Binası dahil idari kalbinden mahrum bıraktığını savundu. Şiddetli protestolara rağmen merkezi yönetim, tarafsız bir federal bölgenin ulusal yönetim ve egemenlik istikrarı açısından vazgeçilmez olduğunu vurguladı.

Şekil 1: 1898 yılında Doctor Daud Pota Road üzerinde tamamlanan Karachi Cantonment Tren İstasyonu, Federal Başkent Bölgesi’ni İndus havzasına bağlayan ana kara taşımacılığı merkezi olarak hizmet verdi. Fotoğraf: A.Savin, Wikimedia Commons (Özgür Sanat Lisansı).

Coğrafi olarak Federal Başkent Bölgesi, kuzey ve batıda tepelerle, doğuda İndus Nehri deltasıyla ve güneyde Umman Denizi ile çevrili kurak kıyı ovalarını kapsıyordu. Bölge, kuzeydoğuda Sindh eyaletiyle ve kuzeybatıda Las Bela prenslik devletiyle sınır komşusuydu; Layari ve Malir nehirlerinin mevsimlik akıntıları ise kentsel sınırları keserek akıyordu.

1947 ile 1951 yılları arasında bölge köklü bir demografik dönüşüm geçirdi. Bölünme öncesinde yaklaşık dört yüz bin olan ve tarihsel olarak Müslüman ve Hindu Sindhlilerden, Beluç topluluklarından, Parsilerden ve Gujarati tüccarlarından oluşan Karaçi nüfusu, bölünmenin tetiklediği kitlesel göçlerle hızla değişti. Yüz binlerce Urduca konuşan Muhacir mültecinin federal bölgeye yerleşmesiyle, metropol nüfusu 1950’lerin sonuna gelindiğinde 1,9 milyonu aştı.

Ekonomik açıdan bölge, Batı Pakistan’ın hayati tek deniz koridoru işlevini gördü. Karaçi Limanı aracılığıyla dış deniz ticaretinin yüzde doksanından fazlasını gerçekleştiren anklav, aynı zamanda yeni kurulan Pakistan Devlet Bankası’na ve Karaçi Menkul Kıymetler Borsası’na ev sahipliği yaptı. Uluslararası uçuşlar Quaid-e-Azam Havalimanı ve Mauripur askeri hava üssü üzerinden yürütülürken, demiryolu seferleri Karachi Cantonment ve Karachi City istasyonlarından kuzeye hareket etti.

Şekil 2: Umman Denizi kıyısındaki Karaçi Limanı, federal bölgenin varlığı boyunca Batı Pakistan’ın derin su limanına sahip tek deniz ticareti koridorunu oluşturdu. Fotoğraf: King Eliot, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Kıyı şeridindeki bir başkentin stratejik savunma zafiyeti, 1958 yılında Mareşal Eyüp Han liderliğindeki askeri darbenin ardından temel bir güvenlik kaygısı haline geldi. Savunma stratejistleri, Karaçi’nin denizden bombardıman ve amfibi harekatlara karşı açık olduğunu, siyasi yönetimin ise Ravalpindi’deki askeri karargahtan yalıtılmış hissettiğini belirtti. 1959’da resmi bir yer belirleme komisyonu, ulusal başkentin iç kesimlere, Potohar Platosu’na taşınması gerektiği sonucuna vardı.

Ravalpindi, planlı modernist federal şehir İslamabad inşa edilirken 1959’da geçici başkent rolünü üstlendi. 1961’de Federal Başkent Bölgesi resmen lağvedildi ve Batı Pakistan’ın tek idari yapısına dahil edildi. Bu birleşik eyalet modeli 1970’te yürürlükten kaldırıldığında Karaçi, Sindh eyaletinin başkenti olarak yeniden tescil edildi ve böylece Pakistan’ın ilk egemen federal başkent bölgesi olarak tarihteki özgün yerini aldı.