Euboea'daki Diacria: Delos Birliği'nin Kayıp Denizci Demesi

Euboea Adası’nın kuzeydoğu kıyısı boyunca balıkçı köyleri ve kayalık yamaçlar, bir zamanlar deniz ittifaklarının resmi üyesi olan antik Yunan yerleşimlerinin izlerini gizler. Bu klasik dönem yerleşimleri arasında, Atina imparatorluk arşivlerinde ve Helenistik şiirde belgelenen bir topluluk olan Diacria (Antik Yunanca: Διακρία) da yer alıyordu. Yapı kalıntıları yüzyıllar boyunca Akdeniz bitki örtüsü ve kıyı tortullarının altında kalmış olsa da, yazıtlar kentin MÖ 5. yüzyıldaki siyasi varlığını doğrulamaktadır.

Diacria coğrafi adı, dağlık ya da yüksek arazi anlamına gelen Yunanca sözcükten türetilmiş olup dik yamaçlarda kurulan yerleşimleri tanımlamak için kullanılırdı. Euboea’da kentin arazisi, Ege Denizi kıyısındaki modern Pili köyünün yakınlarında bulunuyordu. Euboea’yı Boeotia ve Attika’dan ayıran korunaklı körfez sularının aksine, bu dış kıyı açık denize bakıyor; gemileri öngörülemeyen akıntılara, mevsimlik kuzey rüzgarlarına ve sarp burunlara maruz bırakıyordu.

Şekil 1: Euboea Adası’ndaki Eretria akropol surlarının klasik taş işçiliği.

Epik şiir ve Ege’de denizcilik anlatıları

Diacria, Helenistik şair Lycophron’a atfedilen dramatik bir monolog olan Cassandra (Alexandra olarak da bilinir) adlı eser aracılığıyla klasik edebiyatta yer alır. Bu şiirde Cassandra, Truva Savaşı’nın ardından yurtlarına dönmeye çalışan Yunan savaşçıların karşılaşacağı badireleri önceden haber verir. Euboea’nın güneydoğusundaki Caphireus Burnu kayalıklarında fırtınalara yakalanan Hellen filosu ağır hasara uğrar.

Lycophron, kazazedelerin karaya çıktığı kıyılardan biri olarak Diacrialıların topraklarını gösterir. Bölgesel anlatılara göre bu kıyı suları, gizli resifler ve tehlikeli dalgalar sebebiyle denizcilerin çekindiği yerlerdendi. Sağ kurtulmayı başaran gemiciler, Diacria’nın yamaçlarına sığınarak buralara yerleşmiş ve yerel hafızada yer eden mezar kalıntıları bırakmıştır.

Homerik destanlar Diacria’nın adını doğrudan anmasa da Lycophron, coğrafi fihristini oluştururken adalara özgü sözlü geleneklerden yararlanmıştır. Diacria’nın riskli deniz rotalarıyla ilişkilendirilmesi, antik çağda Euboea’nın doğu kıyısındaki deniz ulaşımının güçlüklerini yansıtır.

Şekil 2: Antik Euboea kent devletlerinin deniz yollarını denetleyen savunma surları.

Delos Birliği’nde vergilendirme sistemi

Edebi anlatıların ötesinde Diacria, Atina Vergi Listeleri’nde belgelenmiş somut bir tarihi varlıktır. Pers Savaşları’nın ardından Atina, kıyı kentlerini savunmak ve Ege ticaret yollarını güvenceye almak amacıyla Delos Birliği’ni kurdu. Zaman içinde bu birlik, üye kentlerin donanmanın idamesi için phoros adıyla yıllık vergi ödediği deniz aşırı bir güce dönüştü.

Atina Akropolisi’nde bulunan mermer steller, Peloponnesos Savaşı sırasında Diacria’dan alınan vergileri belgeler. Yerleşim, askeri seferlerin finansmanı için vergi yükünün artırıldığı MÖ 429/428 yılı değerlendirme listesinde kayıtlıdır. Topluluk, Nikias Barışı döneminde de MÖ 417/416 yılı kayıtlarında yeniden yer alarak düzenli idari konumunu sürdürdüğünü gösterir.

MÖ 425/424 tarihli bir Atina mali kararnamesi, hem Diacria’yı hem de Khalkislilerin Diacres’i olarak adlandırılan ayrı bir birimi listeleyerek coğrafi netlik sağlar. Tarihçiler, bu ayrımın Euboea’da iki farklı vergi bölgesinin varlığını kanıtladığını belirtir: Diacres, Euripus Boğazı’ndaki Khalkis etki alanına bağlıyken, Diacria kenti Eretria ile bağlantılı kıyı kuşağında yer alıyordu.

Şekil 3: Antik kıyı yerleşimlerinin ardında yükselen Orta Euboea sıradağları.

Topografya, demeler ve arkeolojik araştırmalar

Diacria’nın Euboea’nın idari düzenindeki yeri, antik çağ tarihçileri arasında incelenen bir konudur. Birçok uzman, Diacria’nın başlangıçta bağımsız bir kıyı yerleşimi olduğunu, daha sonra Eretria’nın toprak düzenine bağlı bir deme olarak dahil edildiğini düşünmektedir. Klasik dönemde Eretria, Peraea adı verilen kuzey kıyı bölgesi dahil olmak üzere çeşitli kırsal alanları yönetiyordu.

Tarihsel coğrafyacılar, Diacria arazisini bugünkü Pili köyü çevresine yerleştirir; buradaki doğal koylar balıkçı tekneleri ve kıyı ticaret gemileri için korunaklı demirleme yerleri sağlıyordu. Çevredeki tepeler gemi yapımı için kereste sunuyor ve yamaç teraslarında zeytin yetiştiriciliğine imkan tanıyordu. Konumu gereği Diacria gibi köyler, Ege adaları ile Kuzey Sporadlar arasındaki deniz trafiğini gözetleme görevi de üstleniyordu.

Pili çevresinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları, Klasik ve Helenistik dönemlere ait seramik parçalarını ortaya çıkarmış olsa da henüz anıtsal yapılar gün ışığına çıkarılmamıştır. Yerleşim, Helenistik dönemin sonlarına doğru ticaret dengelerinin değişmesi ve halkın Khalkis ile Eretria gibi korunaklı merkezlere göç etmesiyle önemini yitirmiştir.

Günümüzde Diacria, temel olarak Atina mermer yazıtlarındaki kayıtlarda ve tarihsel coğrafya çalışmalarında yaşamaktadır. Kasabanın serüveni, donanmalara vergi ve tayfa sağladıktan sonra yazılı tarihten çekilen pek çok küçük Ege yerleşiminin kaderini yansıtır.