Berde: Kafkas Albanyası'nın Unutulan İmparatorluk Başkenti

Terter Çayı’nın Kura Nehri’ne doğru aktığı alüvyal ovalarda günümüz Berde şehri, Azerbaycan’ın merkezinde sakin bir bölgesel merkez görünümündedir. Şehri çevreleyen sulak pamuk tarlaları ve meyve bahçeleri, Hazar Denizi’nden Büyük Kafkaslar’ın güney eteklerine uzanan coğrafyada bir dönem siyasi dengeleri belirleyen kadim bir metropolün kalıntılarını örter. Erken Orta Çağ boyunca bu topraklar, Kafkas Albanyası’nın tahkim edilmiş başkenti ve ardından İslam vilayeti Arran’ın idari merkezi olan Partav’a ev sahipliği yaptı.

Şehrin coğrafi konumu bilinçli bir askeri ve ticari hesabın ürünüydü. Bakü’nün yaklaşık 250 kilometre batısında yer alan yerleşim, Hazar limanlarını Gürcistan ve Karadeniz’e bağlayan ana doğu-batı kervan yolunu denetlerken, dağlık Karabağ ile kuzey bozkırları arasındaki nehir geçitlerini kontrol altında tutuyordu. Ham ipek, boyalı kumaşlar, ceviz ve kuru meyve taşıyan tüccarlar; İran’dan Derbent’e ve Hazar Hakanlığı’na giden kervanlarla değiş tokuş yapmak üzere burada buluşuyordu.

Terter Çayı’nın stratejik koridoru

Karabağ ovasının fiziki yapısı, yerleşimin askeri ve ticari gücünü belirledi. Terter Çayı, Kelbecer’in volkanik yaylalarından doğarak Kura Nehri’ne kavuşmadan önce geniş bir alüvyal yelpaze boyunca eriyen kar sularını ve mineral bakımından zengin tortuları taşır. Kesintisiz su akışı, mühendislerin kurak ovaya yayılan geniş bir kanal şebekesi kurmasını sağladı; böylece çorak araziler, on binlerce kent sakinine yetecek mahsulü üreten verimli tarım havzalarına dönüştü.

Dik uçurumlara yaslanan dağ kalelerinin aksine Partav, tipik bir nehir boyu ova metropolü olarak inşa edildi. Geniş toprak tabyalar, pişmiş tuğladan örülen surlar ve Terter’den beslenen hendekler güçlü bir savunma kuşağı oluşturuyordu. Nehir üzerindeki köprü ve geçitlerin denetimi, kent garnizonuna dağ yaylaları ile Kura vadisindeki kışlaklar arasında gidip gelen mevsimlik sürü hareketleri ve kervanlar üzerinde doğrudan yetki sağlıyordu.

Partav’ın kuruluşu ve Albanya krallığı

Kafkas Albanyası, Doğu Transkafkasya’nın yerli kabilelerinin oluşturduğu bir konfederasyon olarak ortaya çıktı. Krallığın başkenti yüzyıllar boyunca daha kuzeydeki Kabala’da kaldı. Beşinci yüzyılın sonlarına doğru Avrasya bozkırlarından gelen göçebe akınları, Kral II. Vaçe’yi kuzey ovalarını terk etmeye zorladı. Sasani Şehinşahı I. Firuz’un hükümdarlığı döneminde (MS 459-484), hükümdar güneydeki Partav karakolunu krallığın yeni birincil başkenti haline getirdi ve şehre ilk olarak Firuzabad adını verdi.

Şehir hızla Kafkas Albanyası’nın siyasi ve dini merkezi konumuna yükseldi. Dindar III. Vaçagan burada önemli dini meclisler topladı ve ülkedeki farklı toplulukları bir araya getiren sivil ve dini kanunnameleri yürürlüğe koydu. Muhkem surların ardında taş bazilikalar ile yönetim sarayları yan yana yükseliyordu. Albanya vekayinameleri kenti ilim, yazı atölyeleri ve teolojik tartışmaların merkezi olarak andı; Gürcü ve Ermeni ruhanilerinin yanında bölgesel kiliseyi bağımsız biçimde yöneten Albanya Katolikosluğu’nun makamına ev sahipliği yaptı.

Figure 1: Mimar Ahmed bin Eyyub el-Hafız Nahçıvani tarafından 1322’de tamamlanan Berde Kümbeti’nin silindirik kırmızı tuğla kulesi.

Sasani sarayı, kuzey sınırını gözetlemek üzere kale içine marzbanlar (askeri valiler) yerleştirdi. Arkeolojik kazılar, bu döneme ait tahkimatın alçı harcıyla örülmüş anıtsal pişmiş tuğlalardan yapıldığını ve savaş arabalarının devriye gezebileceği genişlikte duvarlara sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

İslam Arran vilayetinde ticari doruk noktası

Yedinci yüzyılın ortalarında Güney Kafkasya’nın Arap ordularınca fethi, kentin ticari etkinliğini azaltmaksızın jeopolitik kimliğini dönüştürdü. Müslüman coğrafyacılar tarafından Berde’e olarak anılan kent, Emevi ve Abbasi hilafetleri tarafından Kura ile Aras nehirleri arasındaki Arran vilayetinin idari merkezi seçildi.

Onuncu yüzyıl Arap coğrafyacıları el-İstahri ve İbn Havkal, en müreffeh döneminde Berde’yi ziyaret ederek kentin topografyasına dair ayrıntılı kayıtlar bıraktı. Tiflis ve Derbent gibi varış noktalarının adını taşıyan anıtsal taş kapılardan girilen, üç kilometreden geniş bir surlu metropol tarif ettiler. İç kalenin dışında, her pazar günü çevre bölgelerden gelen tüccarların toplandığı meşhur el-Kürki pazarı uzanıyordu.

Figure 2: Berde Kulesi’nin dış cephesinde turkuaz sırlı tuğlaların tekrar eden kufi yazılar oluşturduğu mimari detay.

Berde, vilayetin temel üretim ve darphane merkeziydi. Şehir darphanesinde basılan Arran ibareli gümüş dirhemler ve bakır felsler, ticaret kervanlarıyla İskandinavya ve Orta Asya’ya kadar ulaştı. En değerli ihraç kalemi, Terter kanallarıyla sulanan dut bahçelerinden elde edilen ham ve işlenmiş ipekti. Dönemin kaynakları, Berde ipeğinin Akdeniz limanlarında Bizans ve Sasani kumaşlarıyla doğrudan rekabet ettiğini aktarır. Şehirdeki atölyeler ayrıca kökboya, fındık kerestesi, kurutulmuş mersin balığı ve sırlı seramik sevk ediyordu.

943 Rus akını ve kentsel çöküş

Berde’de biriken zenginlik, uzak diyarlardaki askeri güçlerin dikkatini çekti. MS 943 yılında İskandinav kökenli Rus savaşçılarından oluşan bir filo, Karadeniz ve Volga suyolunu aşıp Hazar Denizi’ne girdi ve sığ teknelerle Kura Nehri boyunca akıntıya karşı ilerledi. Adı tarihe geçmeyen bir reisin komutasındaki Rus birliği, sınır karakollarını aşarak Berde surları önüne asker çıkardı.

Sallari valisi Merzban bin Muhammed’in vekilleri komutasındaki yaklaşık 5.000 kişilik yerel garnizon, istilacıları karşılamak üzere sur dışına çıktı. Tarihçi İbn Miskeveyh, askeri tecrübesi zayıf yerel birliklerin Rus piyadelerinin mızrak ve kalkan duvarı karşısında dağıldığını kaydeder. İstilacılar kapıları zorlayarak kente girdi ve iç kaleye yerleşti.

Figure 3: Berde İmamzadesi, kentin tarihi yerleşim sahasındaki kutsal türbeler üzerine inşa edilmiş Orta Çağ dini yapılar topluluğu.

İşgal aylarca sürdü. Ruslar düzenli haraç topladı; altın, gümüş ve ipek stoklarına el koydu. Şehir halkı ayaklanınca istilacılar infazlara girişti ve binlerce insanı esir aldı. Merzban bin Muhammed komutasındaki kurtarma orduları kaleyi kuşatsa da sonucu İskandinav ordugahında patlak veren dizanteri salgını belirledi. Hastalıktan kırılan Rus birlikleri bir gece yarısı gizlice çekildi, aşağı kentin büyük bölümünü ateşe verdi ve yağmaladıkları ganimeti Kura üzerinden gemilerine taşıdı.

Berde, 943 yılındaki tahribattan sonra eski ihtişamına bir daha kavuşamadı. Ticaret hatları batıya doğru Gence’ye kaydı ve Arran’daki siyasi üstünlük adım adım el değiştirdi. On birinci ve on ikinci yüzyıllarda Selçuklu ve Gürcü seferleri bölgeyi sarstığında, Berde yerel ölçekli küçük bir pazar kasabasına dönüşmüştü.

Ahmed Nahçıvani’nin mimari mirası

Yüzyıllar sonra, Moğol İlhanlı hakimiyeti devrinde Berde, kentin tarihi itibarını yaşatmak isteyen yerel yöneticilerin gayretiyle kısa bir imar dönemi yaşadı. 1322 yılında Nahçıvan mimarlık ekolünün seçkin ustası Ahmed bin Eyyub el-Hafız Nahçıvani, kent merkezinde anıtsal bir türbe kulesi inşa etmekle görevlendirildi.

Figure 4: Berde’nin tarihi camisinin cephesi ve tuğla kemerleri, Orta Çağ Kafkas inşa tekniklerini yansıtır.

Berde Türbesi, konik bir külahla örtülü silindirik tuğla gövdesiyle ovada on dört metre yükselir. Dış cephesi geometrik bir tuğla süslemesine sahiptir: Turkuaz sırlı tuğlalar, kırmızı zemin üzerinde iki yüzden fazla kez kufi hatla Allah lafzını tekrar eder. Mukarnaslı stalaktitler ve geometrik bordürlerle süslü iki abidevi taçkapı, üstteki ibadet hücresine ve İlhanlı soylularının defnedildiği tonozlu yer altı mezar odasına geçit verir.

Kümbetin yakınında yer alan İmamzade Türbesi, beşinci Şii İmamı Muhammed el-Bâkır’ın torunu İsmail’in mezarı üzerine yüzyıllar boyunca inşa edilen dört kubbeli tuğla yapıları ve çinili minareleri barındırır. Bölgedeki arkeolojik çalışmalar, Terter yatağından onuncu yüzyıla ait çömlekçi fırınlarını, cam atölyelerini ve bakır sikkeleri gün ışığına çıkarmayı sürdürmektedir. Bu yapılar, modern sınırlar çizilmeden asırlar önce Kafkasya’ya yön veren kentsel bir medeniyetin canlı tanıklarıdır.