Barda: De vergeten keizerlijke hoofdstad van Kaukasisch Albanië

Op de alluviale vlakten waar de rivier de Tartar uitmondt in de richting van de Kura, oogt het hedendaagse Barda als een rustig provinciaal centrum in centraal Azerbeidzjan. Geïrrigeerde katoenvelden en boomgaarden omringen de nederzetting en verbergen de sporen van een eeuwenoude metropool die ooit de politieke verhoudingen tussen de Kaspische Zee en de zuidelijke hellingen van de Grote Kaukasus bepaalde. Tijdens de vroege middeleeuwen verrees hier Partav, de versterkte hoofdstad van Kaukasisch Albanië en later het bestuurlijke centrum van de islamitische provincie Arran.

De geografische inrichting was het resultaat van strategisch inzicht. Gelegen op ongeveer 250 kilometer ten westen van Bakoe beheerste de stad de voornaamste oost-westhandelsas tussen de Kaspische havens, Georgië en de Zwarte Zee, terwijl zij tevens de rivierovergangen tussen het bergachtige Karabach en de noordelijke steppen controleerde. Kooplieden met ruwe zijde, geverfde stoffen, walnoten en gedroogde vruchten verzamelden zich hier om goederen uit te wisselen met karavanen die vanuit Perzië naar Derbent en het Rijk der Chazaren trokken.

De strategische corridor van de rivier de Tartar

De ligging in de vlakte van Karabach bepaalde de militaire en commerciële betekenis van de stad. De Tartar ontspringt in de vulkanische hooglanden van Kelbajar en voert smeltwater en mineraalrijke sedimenten mee over een brede alluviale waaier voordat hij in de Kura vloeit. Deze betrouwbare watertoevoer stelde ingenieurs in staat om uitgebreide kanalennetwerken door het dorre laagland aan te leggen, waardoor droge steppen veranderden in productieve landbouwgronden die een bevolking van tienduizenden stedelingen konden onderhouden.

In tegenstelling tot bergvestingen die steunden op steile rotswanden, werd Partav ontworpen als een riviermetropool in het vlakke land. Uitgestrekte aarden wallen, muren van gebakken baksteen en met rivierwater gevoede grachten vormden een aaneengesloten verdedigingsgordel. De controle over de bruggen en oversteekplaatsen van de Tartar gaf de garnizoenen direct gezag over seizoensgebonden veetrek en handelskaravanen die reisden tussen de hooggelegen bergweiden en de winterweiden in het dal van de Kura.

Stichting van Partav en het koninklijke Albanië

Kaukasisch Albanië ontstond als een confederatie van inheemse stammen in de oostelijke Transkaukasus. Eeuwenlang lag de koninklijke hoofdstad noordelijker, in Kabala. Tegen het einde van de vijfde eeuw dwongen invallen van nomadische steppevolkeren koning Vache II ertoe de noordelijke vlakten te verlaten. Tussen 459 en 484 na Christus, onder het bewind van de Sassanidische grootkoning Peroz I, bouwde de heerser de zuidelijke buitenpost Partav uit tot de nieuwe residentie van het koninkrijk, aanvankelijk onder de naam Perozabad.

De nederzetting groeide snel uit tot het politieke en religieuze hart van Kaukasisch Albanië. Koning Vachagan III de Vrome riep hier toonaangevende concilies bijeen en legde wetten vast die de uiteenlopende bevolkingsgroepen van het rijk verenigden. Binnen de imposante ommuring verrezen stenen basilieken naast bestuurspaleizen. Albanese kroniekschrijvers beschreven de stad als een centrum van geleerdheid, scriptoria en theologische debatten, en als zetel van de Albanese katholikos, die de regionale kerk zelfstandig leidde naast Georgische en Armeense geestelijken.

Figure 1: De cilindrische toren van rode baksteen van het Barda-mausoleum, voltooid in 1322 door bouwmeester Ahmad ibn Ayyub al-Hafiz Nakhchivani.

Sassanidische bestuurders stationeerden marzbans (militaire gouverneurs) binnen de stadsmuren om toezicht te houden op de noordgrens. Archeologische opgravingen tonen aan dat de vestingwerken uit deze periode bestonden uit forse bakstenen verlijmd met gipsmortel, met muren die breed genoeg waren voor strijdwagens en troepenverplaatsingen.

Bloeiperiode onder de islamitische provincie Arran

De Arabische verovering van de zuidelijke Kaukasus in het midden van de zevende eeuw veranderde het geopolitieke karakter van de stad zonder haar handelsfunctie aan te tasten. Door islamitische geografen aangeduid als Barda’a, kozen de Omajjaden en Abbasiden de stad als bestuurlijk centrum van Arran, het gewest tussen de Kura en de Aras.

Tiende-eeuwse Arabische geografen zoals al-Istakhri en Ibn Hawqal bezochten Barda tijdens haar grootste bloei en lieten gedetailleerde verslagen na. Zij beschreven een versterkte stad met een doorsnede van meer dan drie kilometer, voorzien van stenen stadspoorten die vernoemd waren naar verre bestemmingen als Tiflis en Derbent. Buiten de citadel lag de befaamde al-Kurki-markt, een uitgestrekte handelswijk waar handelaren elke zondag bijeenkwamen.

Figure 2: Detail van het buitenmetselwerk van de Barda-toren met turquoise geglazuurde stenen in herhaald koefisch schrift.

Barda fungeerde als de economische en monetaire motor van de provincie. De centrale munt sloeg zilveren dirhams en koperen fals met de inscriptie van Arran, munten die via karavaanwegen tot in Scandinavië en Centraal-Azië circuleerden. Het belangrijkste exportproduct was ruwe en geweven zijde, geteeld in moerbeibossen die werden gevoed door de kanalen van de Tartar. Eigentijdse bronnen prezen de kwaliteit van deze zijde, die in havens aan de Middellandse Zee concurreerde met Perzische en Byzantijnse weefsels. Daarnaast leverden lokale werkplaatsen meekrapkleurstof, hazelnoothout, gedroogde steur en geglazuurd aardewerk.

De plundering door de Roes in 943 en het verval

De welvaart van Barda maakte de stad tot een aantrekkelijk doelwit voor krijgsmachten van buitenaf. In 943 na Christus stak een vloot van Scandinavische Roes-krijgers de Zwarte Zee en de Wolga over, bereikte de Kaspische Zee en voer met ondiepe schepen stroomopwaarts de Kura op. Onder leiding van een onbekende aanvoerder passeerde de strijdmacht de grensforten en ging aan land nabij Barda.

Het plaatselijke Sallaridische garnizoen van ongeveer 5.000 manschappen onder leiding van de bevelhebbers van gouverneur Marzuban ibn Muhammad trok uit om de aanvallers te ontmoeten. Geschiedschrijver Ibn Miskawayh vermeldde dat de onervaren stadsmilities bezweken voor de gesloten slagorde met speren en schilden van de Roes-krijgers. De invallers forceerden de poorten en vestigden hun hoofdkwartier in de citadel.

Figure 3: Het historische Barda Imamzadeh-complex, een middeleeuws heiligdom gebouwd over graven binnen de oude stadsring.

De bezetting sleepte zich maandenlang voort. De Roes eisten losgelden en legden beslag op voorraden goud, zilver en kostbare stoffen. Toen de bevolking in opstand kwam, voerden de bezetters executies uit en voerden duizenden inwoners in gevangenschap weg. Hoewel een ontzettingsleger onder Marzuban ibn Muhammad de burcht omsingelde, beslechtte een uitbraak van dysenterie onder de noordse strijders de strijd. Verzwakt door ziekte trokken de overlevenden ‘s nachts weg, staken delen van de benedenstad in brand en voerden hun buit via de Kura af naar hun schepen.

Van de verwoestingen van 943 herstelde Barda zich nooit meer geheel. De handelsroutes verplaatsten zich geleidelijk westwaarts naar Ganja, dat de leidende rol in Arran overnam. Toen Seltsjoekse en Georgische veldtochten het gebied in de elfde en twaalfde eeuw troffen, was Barda gereduceerd tot een bescheiden marktplaats.

Monumentale erfenis van Ahmad Nakhchivani

Eeuwen later, onder het bewind van het Mongoolse Il-khanaat, beleefde Barda een korte opleving onder bestuurders die het historische aanzien van de stad wilden eren. In 1322 kreeg de vermaarde bouwmeester Ahmad ibn Ayyub al-Hafiz Nakhchivani uit de architectuurschool van Nachitsjevan de opdracht een monumentale grafkombeker in het centrum op te richten.

Figure 4: Voorgevel en bakstenen bogen van de historische moskee van Barda, typerend voor middeleeuws Kaukasisch bouwwerk.

Het mausoleum van Barda rijst veertien meter omhoog als een cilindrische toren bekroond door een conisch dak. Het buitenmetselwerk valt op door een geometrisch patroon: turquoise geglazuurde stenen vormen meer dan tweehonderd keer de naam Allah in gestileerd koefisch schrift op een ondergrond van rode baksteen. Twee monumentale portalen met muqarnas-stalactieten en vlechtwerkranden geven toegang tot de bovenkamer en de ondergrondse crypte waar Il-khanidische edelen werden bijgezet.

In de nabijheid bewaart het Imamzadeh-complex vierkante koepelgebouwen en betegelde minaretten boven het graf van Ismail, een kleinzoon van de vijfde sjiitische imam Muhammad al-Baqir. Opgravingen in het district blijven keramiekovens uit de tiende eeuw, glasresten en koperen munten uit de afzettingen van de Tartar naar boven brengen. Deze bouwwerken vormen de tastbare herinnering aan een metropool die het Kaukasische laagland beheerste lang voordat de moderne grenzen ontstonden.