Arad Kalesi: Bahreyn Kıyılarını Koruyan Mercan Taşlı Hisar

Kuzey Bahreyn’de Muharrak adasına açılan kıyı yaklaşımlarını koruyan Arad Kalesi, Basra Körfezi’ndeki klasik İslam askerî mimarisinin günümüze ulaşan en seçkin örneklerinden biridir. On beşinci yüzyılda izole bir kıyı adacığı üzerinde inşa edilen bu kompakt hisar, açık körfez sularını Bahreyn’in doğal limanlarına bağlayan sığ kıyı geçitlerine hâkim bir noktadaydı. Modern deniz dolgusu projeleri Arad adasını Muharrak ile birleştirmiş olsa da kale, özgün geometrik düzenini ve kıyıdaki korunaklı konumunu korumaktadır.

Şekil 1: Arad Kalesi’nin Muharrak’a bakan dış hendeği ve deniz taşından örülen surları.

Eski bir kıyı adacığında deniz savunması

Yirminci yüzyıldaki bayındırlık çalışmaları Bahreyn’in kıyı çizgisini değiştirmeden önce Arad Kalesi, Muharrak’tan bir deniz kanalıyla ayrılan müstakil bir adada yükseliyordu. Bu su engeli, denizden gelebilecek hücumlara karşı doğal bir pasif koruma sağlıyordu. Çevredeki sığlıklarda yol almak kum tepeciklerinin ve gelgit akıntılarının çok iyi bilinmesini gerektirdiğinden, yerel denizciler yabancı kadırgaların iç lagünlere sızmasını engelleyebiliyordu. Hisar, kuzey ve doğudan yaklaşan ticaret konvoyları ile düşman filolarını denetlemek için deniz geçitlerinin en dar noktasına konumlandırılmıştı.

Bu doğal korumayı pekiştirmek amacıyla kale ustaları, kare surların etrafına yapay bir hendek kazdılar. Deniz suyunun temelleri aşındırabileceği kurak kıyı şartlarında istihkâmcılar, hendeği tatlı suyla doldurmak için kıyı akiferlerine özel su kuyuları açtılar. Bu hendek düşman kuvvetlerinin sur diplerine lağım kazmasını önlerken, kuşatma altındaki muhafız birliğine kesintisiz içme suyu temin ediyordu.

Şekil 2: Klasik İslam kale mimarisi ilkelerine göre inşa edilmiş merkezî avlu ve silindirik kuleler.

Mercan taşı duvar örgüsü ve İslam istihkâm sanatı

Arad Kalesi’nin planı, klasik İslam istihkâm geometrisine bütünüyle uygundur. Yaklaşık otuzar metrelik kenarlara sahip kare bir plan çizen hisar, her köşesinde yükselen silindirik burçlarla tahkim edilmiştir. Taş ustaları karadan granit taşımak ya da tuğla pişirmek yerine kıyıdaki doğal malzemeleri kullandılar. Yakındaki resiflerden çıkarılan fosilleşmiş mercan blokları ve deniz kireçtaşları (fushisht); söndürülmüş kireç, ezilmiş deniz kabukları ve kuvars kumundan hazırlanan harçla örüldü. Kapı hatılları, tavan kirişleri ve döşemeler ise neme ve tuza dayanıklı hurma ağacı gövdelerinden yontuldu.

Beden duvarları iki ayrı savunma seviyesine sahiptir. Alt seğirdimler okçuların ve tüfekçilerin düşmana dikey mazgallardan ateş açmasını sağlarken, üst siperler top bataryalarına ve nöbetçilere ayrılmıştı. Dışa doğru çıkıntı yapan yuvarlak köşe kuleleri, sur diplerindeki kör noktaları ortadan kaldıran çapraz ateş hatları oluşturuyordu. Giriş kapısının üzerine yerleştirilen konsollu çıkıntılar, kapıyı zorlayan saldırganların üzerine kızgın yağ ve taş fırlatılmasına imkân veriyordu.

Şekil 3: Deniz geçitlerini denetlemek üzere tasarlanmış savunma mazgalları ve atış aralıkları.

Basra Körfezi’nde hâkimiyet mücadeleleri

Dört yüzyıl boyunca Arad Kalesi; Körfez emirlikleri, Safevi İmparatorluğu, Portekiz donanması ve Umman kuvvetleri arasındaki mücadelelere sahne oldu. 1521’deki Portekiz fethinden önce inşa edilen kale, Kal’atü’l-Bahreyn ana garnizon görevi görürken kıyı emniyetini sağlayan bir ön karakol olarak hizmet etti. Portekizlilerin on yedinci yüzyılın başlarında adadan çıkarılmasının ardından hisar, kıyı balıkçılığını ve inci yataklarını korumak amacıyla yerel idareciler tarafından kullanıldı.

On dokuzuncu yüzyılın başında Umman Sultanı Sultan bin Ahmed körfez seferleri sırasında kaleyi ele geçirdi, oğlu Said bin Sultan’ı idareci atayarak karargâhını buraya taşıdı. Yaşanan çatışmaların ardından hisar, Bahreyn’in deniz hâkimiyetini güçlendiren El Halife Hanedanı’nın denetimine geçti. Yirminci yüzyılda harabeye dönen yapı, Bahreyn Kültür Bakanlığı tarafından aslına uygun biçimde restore edildi. Uzmanlar geleneksel kireç harcı, deniz taşları ve hurma kerestesi kullanarak hisarı on beşinci yüzyıldaki mimari hüviyetine kavuşturdu.