Bir Bengal Mihrace'sinin İngiliz Kraliyeti İçin Depreme Dayanıklı Demir Şato İnşa Etmesinin Ardındaki Sır

Haziran 1897’de meydana gelen Büyük Assam Depremi, Bengal Havzası’nın kuzey hattı boyunca yeri yarıp taş konakları yerle bir etti ve kuzeydoğu Hindistan’daki sömürge garnizonlarını harabeye çevirdi. Ancak merkez üssünün yaklaşık yüz kilometre güneyindeki Mymensingh kentinde, iki katlı sıra dışı bir hibrit yapı sarsıntıdan neredeyse hiç etkilenmedi. Yöre halkı tarafından Lohar Kuthi (Demir Köşk) olarak adlandırılan bu bina, 19. yüzyıl Güney Asya’sında neredeyse hiç görülmemiş bir mimari yöntemle inşa edilmişti: kırılgan tuğla harcı yerine ithal İngiliz dökme demirinden taşıyıcı iskelet, birbirine kenetlenen ahşap bağlantılar ve Burma tik ağacından esnek döşemeler.

Muktagacha Zamindarları ve Görkemli Malikane

Bu deneysel mimari tasarımın arkasında, toprakları Doğu Bengal’in geniş alanlarına yayılan Muktagacha’nın varlıklı zamindarı Mihrace Suryakanta Acharya Chowdhury vardı. 1879 yılında, Mymensingh bölgesindeki İngiliz sivil idaresinin yüzüncü yılını kutlamak amacıyla Suryakanta, hem imparatorluğa olan bağlılığını hem de mühendislik zevkini sergileyecek seçkin bir köşk sipariş etti. 45.000 gümüş rupilik büyük bir bütçeyle Glasgow’dan gemilerle getirilen prefabrik demir parçalar, Brahmaputra Nehri üzerinden taşınarak adliye binasının doğusundaki geniş arazide monte edildi.

Figure 1: Alexander Şatosu’nun iki katlı verandaları, tropik hava sirkülasyonu için özel tasarlanmış oymalı ahşap konsollar ile Viktorya dönemi dökme demir sütunlarını buluşturur.

Göz alıcı köşke, o dönem Galler Prensesi olan ve daha sonra Britanya İmparatorluğu’nun kraliçe ve imparatoriçesi unvanını alacak Danimarkalı Alexandra’nın onuruna Alexandra Şatosu adı verildi. Mihrace, köşkün çevresine yapay bir gölet kazdırdı, fayton yolları açtırdı ve Avrupa’dan getirilen ağaçların altına Greko-Romen mermer heykeller yerleştirdi. İç mekanlar ise beyaz Yunan mermeri zeminler, gümüş varaklı aynalar ve deltanın boğucu nemini dağıtacak şekilde oyulmuş ahşap tavan panelleriyle döşendi.

Bengal Faylarına Karşı Deprem Mühendisliği

Geleneksel taş ve tuğla işçiliğinden vazgeçme kararı, derin bir coğrafi sağduyunun ürünüydü. Bengal’in alüvyonlu zemin yapısı ve Dauki Fayı boyunca süregelen sismik hareketler, çok katlı ağır tuğla binaları yıkıcı çökmelere karşı son derece savunmasız bırakıyordu. İnşaat ustaları, demir sütunları tuğla temellere derinlemesine sabitleyip ana taşıyıcı kirişleri cıvatalı metal köşebentlerle kilitleyerek sismik şok dalgalarını sönümleyebilen esnek bir taşıyıcı kafes meydana getirdi.

Figure 2: Dış merdiven ve balkon korkulukları, yapıya Bengalce Lohar Kuthi adını kazandıran dökme demir iskeleti açıkça sergiler.

12 Haziran 1897’de meydana gelen 8,0 büyüklüğündeki Assam sarsıntısı yakındaki taş ve tuğla yapımı Shashi Lodge Sarayı’nı yerle bir ederken, Alexandra Şatosu demir yatakları üzerinde esneyerek ölümcül bir hasar almadan ayakta kaldı. Bu başarı, aktif sismik hatlarda prefabrik modüler metal iskeletlerin geleneksel taş duvarlardan çok daha güvenli olduğunu kanıtladı.

Bağımsızlık Önderleri ve Nobel Sahiplerinin Sığınağı

Görkemli konforu ve yapısal güvenliği sayesinde Alexandra Şatosu, kısa sürede özel bir aristokrat dinlenme yerinden üst düzey diplomatik bir konukevine dönüştü. 1904’te Hindistan Genel Valisi Lord Curzon, Bengal’in yaklaşan idari bölünmesine destek sağlamak amacıyla çıktığı gezi sırasında bu şatoda konakladı.

Figure 3: Ahşap oymalar ve ferforje balkon trabzanları, köşk odalarını muson fırtınalarından koruyan havadar bir ön cephe meydana getirir.

Yirmi yıl sonra şato, Hindistan bağımsızlık mücadelesinin öncülerine ev sahipliği yaptı. Şubat 1926 ortasında, Asya’nın ilk Nobel ödüllü edebiyatçısı Rabindranath Tagore, Acharya ailesinin davetlisi olarak Mymensingh’e geldi. Dört gün boyunca şatonun ferah üst kat odalarında kalan Tagore, bahçedeki ulu bir kafur ağacının gölgesinde İtalyan doğubilimci Giuseppe Tucci eşliğinde şiirler kaleme aldı. Aynı yıl Mahatma Gandi sivil itaatsizlik yürüyüşü esnasında şatoya uğrayarak verandadan halka hitap etti. Netaji Subhas Chandra Bose ve Chittaranjan Das gibi tarihi şahsiyetler de şatonun salonlarında stratejik toplantılar düzenledi.

Asil İhtişamdan Üniversite Kütüphanesine

Alexandra Şatosu’nun sonraki serüveni, sömürge dönemi feodal düzeninin çöküşünü yansıttı. 1947’de Hindistan’ın bölünmesi ve 1950’de Doğu Bengal Mülk Edinme Yasası’nın çıkarılmasıyla zamindarlık mülkleri lağvedildi. Hükümet araziye el koyarak binayı yeni kurulan Erkek Öğretmen Yetiştirme Koleji’nin (Teachers’ Training College) yerleşkesine dahil etti.

Figure 4: Öğretmen koleji yerleşkesinin merkezinde kalan 1879 yapımı demir bina, günümüzde akademik kütüphane ve arşiv olarak hizmet vermektedir.

İtalyan mermeriyle döşeli balo salonu binlerce ders kitabının muhafaza edildiği bir kütüphaneye dönüştürülürken, bir zamanlar göz alabildiğine uzanan bahçeler modern eğitim binalarıyla çevrelendi. Tropikal nem dökme demir kolonlarda pas izleri bıraksa da, Viktorya dönemi hibrit iskeleti Mymensingh topraklarında sağlam bir biçimde durmaya, cesur mühendisliğin ve tarihi kavşakların somut tanığı olmaya devam ediyor.