İsrail'in Çekişmeli Coğrafyası Modern Orta Doğu'yu Nasıl Yeniden Şekillendirdi

Akdeniz dalgalarından Ölü Deniz’in kurak çukuruna karayoluyla ulaşmak iki saatten az sürer. Bu kısa mesafede arazi deniz seviyesinden 431 metre aşağıya iner ve tektonik levhaların birbirine sürtündüğü, siyasi sınırları yeryüzünün en yoğun tahkim edilmiş hatları arasında yer alan çorak bir koridoru kateder. Netanya’nın kıyı suları ile Batı Şeria ateşkes sınırı arasındaki en dar noktasında bölgenin genişliği ancak on beş kilometredir. Bu coğrafi sıkışıklık, her tepeyi, su havzasını ve ulaşım aksını yetmiş yılı aşkın süredir varoluşsal bir anlaşmazlık konusu haline getirmiştir.

Bu topraklar ilk çağlardan itibaren kıtalararası bir kavşak noktası olmuştur. Mısır, Mezopotamya ve Anadolu arasına sıkışan ve tarih boyunca Kenan, İsrail Diyarı ve Filistin olarak bilinen koridor, Roma lejyonları ve Bizans yöneticilerinden Osmanlı İmparatorluğu’na kadar birbirini izleyen imparatorluk fetihlerini ağırladı. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Avrupa’daki antisemitizm, Filistin’de Yahudi halkı için ulusal bir yurt kurmayı hedefleyen siyasi Siyonizm hareketinin doğuşunu hızlandırdı. İngiliz emperyal stratejisi bu hedefi 1917 Balfour Deklarasyonu ile resmileştirdi ve bu durum 1920’de Milletler Cemiyeti çatısı altında Filistin Mandası’nın kurulmasıyla sonuçlandı.

İki savaş arası dönemde artan ve Nazi Almanyası’nın yükselişi ile Holokost’un etkisiyle hız kazanan Yahudi göçü, Arap çoğunluğun demografik beklentileriyle doğrudan çatıştı. 1947 yılına gelindiğinde şiddetli çatışmalar İngiliz idaresini mandayı Birleşmiş Milletler’e devretmeye sevk etti. BM Genel Kurulu tarafından kabul edilen taksim planı biri Yahudi diğeri Arap olmak üzere iki ayrı devlet öngörüyordu; ancak bu öneri Arap liderliği tarafından reddedildi ve derhal bir iç savaşa yol açtı. İngilizlerin 14 Mayıs 1948’de çekilmesiyle David Ben-Gurion İsrail Devleti’nin bağımsızlığını ilan etti.

Figure 1: 1948 ile 2015 yılları arasında İsrail’e yönelen Yahudi göç dalgalarının (Aliya) ülkenin demografik tabanını dönüştüren istatistiki dağılımı.

Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan orduları ertesi sabah bölgeye girerek Birinci Arap-İsrail Savaşı’nı başlattı. 1949’da ikili ateşkes anlaşmaları imzalandığında kurulan yeni devlet, eski İngiliz Mandası’nın yaklaşık yüzde 78’ini, yani BM taksim planında öngörülenden çok daha geniş bir alanı kontrolü altına almıştı. Çatışmalar, Nekbe olarak bilinen felakette 700 binden fazla Filistinli Arabın yerinden edilmesine yol açarken, Batı Şeria Ürdün yönetimine, Gazze Şeridi ise Mısır askeri idaresine geçti.

Ateşkes hatları, Altı Gün Savaşı’nın Levant haritasını kökten değiştirdiği Haziran 1967’ye kadar korundu. Altı gün süren önleyici hava saldırıları ve zırhlı birlik harekâtlarıyla İsrail kuvvetleri Sina Yarımadası ve Gazze Şeridi’ni Mısır’dan, Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ü Ürdün’den, Golan Tepeleri’ni ise Suriye’den aldı. Bir anda bir milyondan fazla Filistinliyi yönetmek durumunda kalan devlet, işgal altındaki topraklarda sivil yerleşim birimleri inşa etmeye başladı ve gelecekteki müzakereleri mekânsal bir labirente dönüştüren fiziki olgular yarattı.

Figure 2: İsrail Başbakanı İzak Rabin ve FKÖ Lideri Yaser Arafat, 1993 Oslo Anlaşmaları sırasında ABD Başkanı Bill Clinton’ın yanında el sıkışıyor.

İzleyen on yıllar hem diplomatik açılımlara hem de sahadaki fiili durumun daha da derinleşmesine sahne oldu. Mısır, 1979 Camp David Anlaşmaları ile Sina Yarımadası’nı geri aldı; Ürdün ise 1994’te resmi bir barış antlaşması imzaladı. 1993 Oslo Anlaşmaları, Batı Şeria ve Gazze’deki parçalı özerk bölgeleri idare etmek üzere Filistin Yönetimi’ni kurduysa da nihai sınırlar, Kudüs’ün statüsü ve mültecilerin geri dönüşü gibi temel düğümleri çözemedi.

Çatışmalar sürerken İsrail iç ekonomisini ve toplumsal yapısını köklü bir biçimde dönüştürdü. Kadim bir dini dil olan İbraniceyi yeniden canlandırarak günlük konuşma diline dönüştüren modern tarihteki tek ülke oldu. Tel Aviv, yirminci yüzyılın başlarındaki kıyı kumullarından risk sermayesi ve yarı iletken sanayisiyle beslenen küresel bir teknoloji ve finans merkezine dönüştü. Bugün İsrail, gayri safi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 5,4’ünü araştırma ve geliştirmeye ayırmakta olup bu oran tüm OECD ülkelerinin üzerindedir.

Figure 3: İsrail’in teknoloji ve finans ekosisteminin can damarı olan Tel Aviv’in merkezindeki Allenby Caddesi’nde ticari hareketlilik.

Bu iktisadi kazanımlara rağmen temel coğrafi ikilem varlığını sürdürmektedir. Batı Şeria’daki süregiden askeri işgal, ayrıştırılmış hukuk sistemleri, askeri kontrol noktaları ve genişleyen yerleşim birimleri nedeniyle uluslararası insan hakları örgütleri ve BM tarafından sürekli eleştirilmektedir. Ekim 2023’te Hamas’ın gerçekleştirdiği saldırılar ve ardından Gazze’de yürütülen askeri harekâtla birlikte bölgesel istikrarsızlık son bir kuşağın en kritik noktasına ulaştı.

Figure 4: Ben Gurion Uluslararası Havalimanı’nda, sıkı denetim altındaki hava sahası üzerinden ülkeyi dünyaya bağlayan ticari bir yolcu uçağı.

Kutsal metin kalıntıları ile çağdaş savunma altyapısının tamı tamına aynı toprakları paylaştığı bu coğrafyada konum, hem bir dayanak hem de kalıcı bir kırılma hattıdır. Dar kıyı şeridi, kurak Necef Çölü ve iç kesimlerdeki yüksek platolar, tarihin, güvenlik kaygılarının ve yerinden edilmelerin kolay bir çözüm olmaksızın kesiştiği karmaşık bir sahne oluşturmaktadır.